Hoe de filosofie op de universiteit van zijn oorsprong afdwaalde

De schrijver

Hans Thijssen is hoogleraar in de geschiedenis van de antieke en middeleeuwse filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Ook verdiepte hij zich in zen en de boeddhistische filosofie. Tegenwoordig concentreert zijn onderzoek zich op het thema geluk, in de westerse en de oosterse filosofie.

Het boek

'Wat filosofen weten' is een boek over de metamorfose die de westerse filosofie heeft ondergaan toen zij een academische discipline werd. Zij begon in het oude Griekenland als philosophia, het verlangen naar wijsheid ofwel 'wijsbegeerte'.

Dit verlangen werd destijds beschouwd als een verschijningsvorm van een algemener verlangen van de mens, het streven naar geluk. Filosofische scholen onderwezen, elk op hun eigen wijze, hoe hun volgelingen dienden te leven om gelukkig te worden, en hoe ze zich daarin konden oefenen, bijvoorbeeld door hun begeerten te leren beheersen. De epicureeërs en de stoïcijnen zijn uitgesproken voorbeelden van deze praktische filosofie, die altijd ook uitging van een filosofische theorie, van een bepaald mensbeeld en wereldbeeld.

Aristoteles benadrukte juist dat de theoretische filosofiebeoefening ook zelf een vorm van geluk teweegbrengt, en wel de hoogste vorm die voor de mens bereikbaar is.

Met name het (herontdekte) werk van Aristoteles heeft het aanzien bepaald van de academische filosofie, die ontstond toen in de late Middeleeuwen de eerste universiteiten werden gesticht. Daarbij ging de antieke context van de filosofie, het streven naar geluk, verloren. De geluksleer was een zaak geworden van het christelijk geloof, dat destijds in Europa nog algemeen werd aangehangen.

'De werken van Aristoteles werden gelezen als op zichzelf staande theoretische verhandelingen over kosmologie, fysica, metafysica, biologie en psychologie, ondersteund door een training in logica en wetenschappelijk redeneren. De filosofie was waarlijk academisch geworden', schrijft Thijssen.

Aan de universiteiten is de filosofie volgens hem tot op de dag van vandaag academisch gebleven, ook al zijn er in de moderne tijd nog veel niet-academische filosofen geweest die zich met het thema geluk bezighielden, zoals Spinoza, Schopenhauer en Kierkegaard.

Daarbij kwam nog een andere ontwikkeling: terwijl de filosofie aanvankelijk als de voedingsbodem of moeder van de wetenschappen werd beschouwd, hebben die zich in de moderne tijd geheel verzelfstandigd (een proces dat Thijssen zelf vroeger heeft bestudeerd). Het terrein van de filosofie werd daardoor ook aan de theoretische kant rigoureus ingeperkt.

De stelling

De academische filosofie is zo ver afgeraakt van haar antieke oorsprong en dermate schraal en steriel geworden dat de vraag zich opdringt of zij voor de studenten nog wel waarde kan hebben. Thijssen vindt van wel: zij dient zich weer te richten op de universele vragen die sinds de Oudheid niet zijn verdwenen en ook nooit zullen verdwijnen: de vragen naar geluk, zingeving en een goede manier om te leven. Daarbij kan de niet-westerse filosofie een verrijking zijn.

Opvallende passage

'[De academische filosofie] reageert in onvoldoende mate op de spirituele hunkering die sluimert in ons allen om met iets grootser in contact te komen dan onszelf. We kunnen het niet enkel aan de traditionele religies of aan de sociaal- psychologen overlaten om vragen over zingeving en menselijk geluk te beantwoorden.'

Reden om dit boek niet te lezen

Het vraagstuk dat Thijssen in dit filosofische zelfonderzoek aansnijdt is in zekere zin zelf een academische kwestie, vooral van belang voor het universitaire filosofieonderwijs. Voor een niet-academisch publiek verschijnen nog jaarlijks nieuwe filosofieboeken over geluk, levenskunst en de zin van het leven.

Reden om dit boek wel te lezen

'Wat filosofen weten' biedt, ook aan niet-academici, een helder en boeiend overzicht van het ontstaan, de aard en de ontwikkeling van de filosofie als zodanig.

Wat filosofen weten. Over het verlangen naar geluk en de honger naar kennis

Hans Thijssen

Uitgeverij Vantilt; 123 blz., euro 14,95

****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden