Daniel Ziblatt (1972) is hoogleraar politicologie aan de universiteit van Harvard. Hij schreef diverse boeken over staatsvorming in Europa en de VS, en columns voor ondermeer The New York Times.

InterviewDaniel Ziblatt

Hoe de Amerikaanse democratie haar weerbaarheid verloor

Daniel Ziblatt (1972) is hoogleraar politicologie aan de universiteit van Harvard. Hij schreef diverse boeken over staatsvorming in Europa en de VS, en columns voor ondermeer The New York Times.Beeld Patrick Post

Autocratische leiders die de regels naar hun hand zetten krijgen ruim baan. Ook in zijn eigen land, ziet de Amerikaanse politicoloog Daniel Ziblatt.

Democratie staat wereldwijd onder druk, maar op een andere manier dan vroeger. Ooit kwamen autoritaire leiders aan de macht door staatsgrepen en coups. Tegenwoordig raken ­de­mocratieën vooral verzwakt door democratisch verkozen leiders, die het systeem van binnenuit uithollen. Poetin, ­Erdogan, Chavez en Orban zijn de bekendste namen op het lijstje van de nieuwe autocraten. Dictators kun je ze zeker niet noemen, maar ze proberen wel allemaal de regels van het spel naar hun hand te zetten. Velen zouden inmiddels ook de president van de Verenigde Staten aan dat lijstje toe willen voegen, Donald Trump.

De Amerikaanse politicologen Steven Levitsky en Daniel ­Ziblatt, beiden werkzaam aan Harvard, maken zich zorgen over de staat van de democratie. In 2018 schreven ze ‘How Democracies Die’, een boek waarin ze analyseerden hoe ook Amerika, de oudste democratie ter wereld, vatbaar bleek voor autoritaire tendensen.

Trumpachtig

Een van de verrassende inzichten uit het boek is dat populisten als Trump geen nieuw fenomeen zijn in de Amerikaanse geschiedenis, maar dat het politieke systeem in het verleden effectieve manieren had om zulke potentiële autocraten buiten de deur te houden. Niemand herinnert zich George Wallace meer, die in 1968 met Trumpachtige standpunten een Trumpachtige populariteit genoot. Maar die kreeg de nominatie van de Democratische Partij simpelweg niet. Dat systeem van poortwachters is inmiddels gesneuveld, zonder dat er iets voor in de plaats is gekomen. Het Amerikaanse politieke systeem wordt verscheurd door polarisatie, en weet niet meer hoe het anti-democratische bedreigingen uit moet sluiten.

Daniel Ziblatt woont een jaar in Berlijn, waar hij onderzoek doet naar Europese populistisch-rechtse partijen. Op uitnodiging van het John Adams Institute bezocht hij onlangs Amsterdam, toevallig net op de dag dat het formele impeachmentproces tegen Donald Trump begon.

Een impeachment die maar door één partij gedragen wordt is een van de tactieken waar Ziblatt in het boek voor waarschuwt. Democratie vereist een bepaalde wellevendheid, waarbij je je tegenstanders respecteert, en niet alles uit de kast haalt om ze weg te krijgen. Wie het spel te hard speelt, verenigt de tegenpartij alleen maar, en geeft die reden om het spel zelf nog harder te gaan spelen.

Bent u nog altijd tegen impeachment?

“Waar wij tegen waarschuwden was om het te gebruiken als politieke strategie om je tegenstander te verzwakken. Want het gaat ook ten koste van de kracht van de democratische instituties als je zo’n zwaar middel inzet.

“Maar Trumps pogingen om Oekraïne een onderzoek te laten beginnen naar zijn politieke tegenstander, waren een poging om de volgende verkiezingen te beïnvloeden. Vrije en eerlijke verkiezingen zijn uiteindelijk de ultieme check op een gekozen autoritair leider. Als dat verkiezingsproces in gevaar komt, is dat zo’n bedreiging dat je kunt zeggen: dit maakt impeachment helaas noodzakelijk.”

Maar het lijkt geen enkele kans van slagen te hebben, moet je dat niet ook meewegen?

“Het is ook een principiële stellingname. Als je geen im­peachment inzet bij zulk ambtsmisbruik, dan schept dat een vreselijk precedent. Dat is nog erger dan het precedent dat je schept als je het tevergeefs inzet.”

U schrijft: politieke elites moeten autoritaire types buiten­spel houden. Maar ook: je tegenstanders respecteren is belang­rijk voor een democratie. Waar ligt dan de grens tussen buitensluiten en respecteren?

“Democratische politici hebben een poortwachtersplicht: zorgen dat een autoritair leider niet aan de macht komt. In een tweepartijenstelsel als Amerika zorgden politieke elites vroeger dat autoritaire figuren de nominatie van hun partij niet kregen. En in een meerpartijenstelsel vorm je dus geen coalitie met politici die een gevaar vormen voor de democratie. Het is een kortetermijnoplossing voor een noodtoestand.

“Maar er is ook de vraag: hoe voorkom je dat een autoritair leider op lange termijn meer succes krijgt? En ja, daar zit een spanning. Vaak verhoogt de kortetermijnoplossing de populariteit van de anti-democratische partij. Dan kunnen ze roepen: we worden uitgesloten, we zijn slachtoffers.

De Amerikaanse hoogleraar Daniel ZiblattBeeld Patrick Post

“Dus moet je het spel wel volgens de regels blijven spelen. Wie de grootste partij wordt, heeft recht op alle privileges die daarbij horen, zoals commissievoorzitterschappen. Maar als je het constitutionele spel te hard speelt, verhoog je het succes van de andere partij.”

In een tweepartijenstelsel als Amerika is dat lastig, als de andere partij niet volgens de regels speelt. Zoals toen de Republikeinen in de Senaat weigerden om een door Obama voorgedragen kandidaat voor het Hooggerechtshof in over­weging te nemen.

“In de VS discussiëren veel Democraten nu over het uitbreiden van het Hooggerechtshof. De volgende keer dat de Democraten het presidentschap en de meerderheid in de Senaat hebben, kunnen ze het Republikeinse vals spel ongedaan maken door extra rechters te benoemen.

“Ik vind het allereerst van de zotte dat Democraten het hierover hebben terwijl ze noch het presidentschap, noch de Senaat in handen hebben. Wat ze nu bereiken met dit gepraat, is dat dit soort strategieën gelegitimeerd worden voor gebruik door de andere partij.

“Verder blijf ik geloven in verkiezingen. Als je die wint, kun je zelf weer beginnen met rechters benoemen. Dat is frustrerend hard werk, maar anders houd je de politieke sfeer in stand waarbij de Republikeinen de volgende keer weer hetzelfde zullen doen.”

Die discussies tussen Democraten en Republikeinen in Amerika over wie schuld draagt aan de polarisering doen wel eens denken aan de eindeloze discussies tussen Israëliërs en Palestijnen.

“Ik snap uw punt, dat het geen productief gesprek wordt als je alleen maar geobsedeerd bent over de vraag of het allemaal begon met de beweging van Newt Gingrich [Republikeins politicus die in de jaren negentig een confrontatiepolitiek voerde – red.], of dat die weer reageerde op eerder misbruik van de Democraten. Maar in ons boek gaan we daarop in, omdat een historische blik je laat zien hoe het systeem vroeger werkte, en waarom het nu niet meer werkt.

“De politieke partijen in Amerika waren van oudsher big tent parties, partijen die veel groepen onderdak boden. De Democraten zijn dat nog steeds, daar vind je zowel democratisch socialisten als conservatieve middenfiguren. Het probleem is: de Republikeinse partij is heel homogeen geworden, voor 90 procent wit en christelijk.

“De Republikeinen spelen ook consequent constitutioneel vals spel. Met de benoeming van rechters voor het Hooggerechtshof, maar ook toen Trump de noodtoestand inzette om zijn grensmuur te kunnen bouwen. De reden dat Republikeinen zulk vuil spel spelen, is dat die partij uit één groep bestaat, die demografisch in de verdrukking zit. Ze zijn bang voor de toekomst, ze denken dat ze alles verliezen als ze het spel volgens de regels spelen.

“Om de Amerikaanse democratie weer te laten functioneren, moet de Republikeinse partij weer een diverse coalitie worden, die zich openstelt voor etnische minderheden.”

Dat kun je hopen, maar gaat het ook gebeuren?

“De manier waarop ze dat zullen leren, is door verkiezingen te verliezen. Zo leren alle politieke partijen vervelende lessen. Ik weet ook wel dat het zo niet hoeft te gaan: als mensen verliezen, interpreteren ze de redenen ervoor soms verkeerd. Maar dat het onrealistisch is, betekent niet dat het niet de juiste oplossing is, haha.

“Sommige mensen denken: de Democraten moeten gewoon de volgende verkiezingen winnen. Maar dat is niet genoeg. Voor een functionerende democratie heb je ten minste twee functionerende politieke partijen nodig.”

U legt veel nadruk op het functioneren van politieke syste­men, en het spel van politieke elites. Maar vergaten de Demo­craten niet gewoon om hun traditionele achterban te vertegenwoordigen?

“Ja, dat is een verhaallijn die je vaak hoort, niet alleen in de VS. Doordat Blair, Schröder en Clinton in de jaren negentig naar het midden opschoven, konden rechtse partijen aan de haal gaan met de witte arbeidersklasse. Maar dan laat je buiten beschouwing waaróm ze naar het midden bewogen. Dit was nadat ze twintig jaar verkiezingen hadden verloren. Hadden ze het niet gedaan, wat was er dan gebeurd? Misschien waren rechtse partijen dan gewoon wel aan de macht gebleven. Dat kun je moeilijk reconstrueren.

“Maar er is nog een alternatieve verhaallijn, die iets in­gewikkelder ligt dan de schuld geven aan sociaal-democraten. Want doordat die centrum-linkse partijen naar het midden kropen, moesten de centrum-rechtse partijen ook nieuwe onderwerpen vinden om zich te onderscheiden. En in bijna alle geavanceerde democratieën stortten die zich op sociaal-culturele, nationalistische onderwerpen. Dus werd de Tory-party een nationalistische partij, gingen de Republikeinen het over ras en religie hebben, en keerde de CDU zich tegen immigratie. Het decennialange gebruik van die retoriek, wat vervolgens geen resultaten oplevert, dat genereert een achterban voor nieuwe rechtse partijen.

“De AfD-stemmers bijvoorbeeld komen vooral van de CDU, niet van de SPD. Dit zijn teleurgestelde centrum-rechtse stemmers, die vinden dat de CDU haar beloftes niet waarmaakt. Datzelfde geldt voor Trumpstemmers, dat zijn vooral Republikeinen die moe waren van de status-quo in hun partij. Dus ook de onverantwoordelijke politiek van centrum-rechts speelde hier een rol.

“Maar het bredere punt klopt natuurlijk, dat het ook over de politieke inhoud gaat. Ontevreden kiezers zijn belangrijk. Maar er is ook een politiek systeem dat zulke sentimenten kanaliseert, en dat systeem functioneert niet meer goed.”

Is de Amerikaanse democratie daarmee écht in gevaar?

“We hebben eigenlijk geen voorbeelden van zo’n oude en rijke democratie als Amerika, die in zo’n precaire toestand is geraakt. Dat is echt heel ongebruikelijk. Er zijn politicologen die modellen bouwen om te voorspellen of democratieën in de problemen raken, en in die modellen stoppen ze zaken als de leeftijd van een democratie, en het bruto binnenlands product van een land.

“Als je zulke modellen gebruikt, dan is de waarschijnlijkheid van democratisch falen in Amerika heel laag, zo’n 35 keer minder waarschijnlijk dan in het geval van Duitsland in 1933, of dan Chili in 1973, toen er een staatsgreep tegen Allende was.

“Maar misschien hebben we met het bbp wel altijd de verkeerde maatstaf gebruikt. Tot 1982 stegen de midden­inkomens in Amerika mee met de groei van de productiviteit, maar sindsdien zijn de lonen gestagneerd. Dat betekent dat een belangrijk sociaal pact onder de democratie in gevaar is. Als je naar de politieke polarisering kijkt, dan doet mij dat eerlijk gezegd wel denken aan Chili in 1973. Het ­niveau van radicalisering dat je in Republikeinse partij vindt lijkt op de overspannen politiek van de Weimar-republiek. Zulke patronen wijzen op democratisch falen.”

Lees ook:

Hoe Trump de waarden sloopt waar Amerika ooit voor stond

Wie wil weten wat ons nog meer te wachten kan staan moet ‘How Democracies Die’ van Steven Levitsky en Daniel Ziblatt lezen, schrijft columnist Rob de Wijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden