Opinie

Hoe Coriolanus verklungeld dan wel verhelderd kan worden

Zo vaak is 'Coriolanus' van Shakespeare niet op het toneel te zien. Maar deze maand spelen maar liefst twee gezelschappen dit stuk over de arrogante generaal. Bij 'Aluin' leidt dat tot een intelligente en lichtvoetige voorstelling, bij 'Dood Paard' tot een regelrechte mislukking.

Bij Dood Paard is het openingsbeeld een Brechtiaans gordijn, bij theatergroep Aluin twee kledingrekken. In beide gevallen als voorhang dienend, waar de spelers achter vandaan komen in een eerste expositie van hun kijk op 'Coriolanus', een politiek stuk van Shakespeare dat verwant is aan zijn 'Julius Caesar'.

Bij toeval brengen de groepen het stuk uit in dezelfde maand december. Beide spelen de tientallen rollen met slechts zes acteurs. Er zijn meer overeenkomsten. Het recht op het publiek spelen bijvoorbeeld, of het moment waarop de voorhang wordt opengeschoven. Maar toch: wat een wereld van verschil. Elke gelijkenis blijkt hooguit uiterlijk. Inhoudelijk en qua zeggingskracht vertellen de twee voorstellingen een volstrekt verschillend verhaal. Simpelweg zou je kunnen zeggen: Dood Paard speelt toneel (met behulp van 'Coriolanus'), Aluin speelt 'Coriolanus'.

'Coriolanus' behoort tot de minst gespeelde en minst populaire Shakespeare-stukken. Het is een stug en moeilijk voor één uitleg vatbaar drama. Of het een tragedie is, daarover zijn de meningen verdeeld, evenals over de vraag of Coriolanus een tragische held is of hoe dan ook een held. De titelheld, ja, maar hij heeft concurrentie van een veelkoppig monster: het volk. In de prille democratie die Rome rond 500 v.C. is, veracht Coriolanus dat volk, dat eerst maar eens de waslap moet hanteren in plaats van te schreeuwen over de ongelijke verdeling van eten. Hij is een vechter, een generaal, die Romes aartsvijand de Volsken, onder leiding van Aufidius, verslaat bij de stad Corioli, daaraan zijn erenaam dankt en zijn voordracht als consul. Dat hij de daarvoor benodigde volksstemmen misloopt door zijn heetgebakerde arrogantie, leidt tot verbanning uit de stad.

Alsof het zo nog niet genoeg is, sluit hij buitenpoorts een bondgenootschap met Aufidius om de vernedering te wreken en zijn vaderstad plat te branden. Rome kan zich dan wel voor de kop slaan, maar alleen zijn moeder lukt het om Coriolanus daadwerkelijk van z'n plan af te brengen. Het volk viert de vrede, terwijl Coriolanus door de Volsken als hoogverrader wordt omgebracht.

Bij zo'n stuk, waarin de titelfiguur niet bepaald de hoogste sympathie verdient en tegenstrever het volk ook heel wat kortzichtig eigenbelang verweten mag worden, is het als toneelgroep zaak helder stelling te nemen, opdat het publiek zelf conclusies kan trekken. Beide groepen hebben het volk een prominente rol toebedeeld. In de openingsscène van Dood Paard is dat een orgiastische bende, onsmakelijk in de weer met worstjes en elkaars intieme delen, terwijl pluche beesten door de lucht vliegen. 'Liever sterven dan verhongeren', heet dit. Zie daar als volksvertegenwoordiging en stadsbestuur maar eens vat op te krijgen. Bij Dood Paard lukt dit van geen kant. Niet de chaos wordt gesmoord, maar het stuk. Het publiek krijgt geen enkele handreiking om de personages te kunnen onderscheiden. Wie wie is, wie vriend, wie vijand, het blijft vaag. Het lijkt of de groep geen keuzes heeft durven maken om elke verdenking van moralisme te voorkomen, koste wat kost te boek te blijven staan als nonconformistisch.

Hoe anders, intelligenter en speelser heeft Aluin het stuk aangepakt. Met enkele quotes is in een handomdraai duidelijk wie de hoofdpersonen zijn en is het publiek in de rol van het volk gemanipuleerd. Niet ieder kan immers als woordvoerder of volksvertegenwoordiger (volkstribuun) optreden. Die staan, namens ons, op het toneel. Daarom worden wij, het stemvee, voortdurend direct aangesproken: 'Wij zijn er voor u.' Aluin kan het zich in die situatie zelfs permitteren om alle politieke figuren aan ons voor te stellen inclusief knipogen. 'Kleurloos figuur, gesneuveld in de bewerking', heet het van iemand. En als Coriolanus' moeder hem 'matig communicatieve eigenschappen' toedicht, snauwt hij in stijl: 'Jij moet je smoel houden.' Met behulp van kleine aanpassingen, in kleding en optreden, is van begin tot eind elke figuur en daarmee elke manipulatie perfect te volgen. Zo krijg je zicht op het gehuichel en politieke gekonkel.

Aluin heeft onder leiding van regisseur-bewerker Erik Snel een overrompelend evenwicht gevonden tussen Shakespeares en eigen taalgebruik, tussen thema van het stuk en persoonlijke visie, tussen statische opzet en levendige uitvoering. Neem de strijd tegen de Volsken. Terwijl een zoeklicht de naar de zijkanten geschoven kledingrekken aftast, zie je steeds hoofden net iets te laat wegduiken en staan onder oorverdovend muzikaal geweld Coriolanus en Aufidius midden op de vloer met elkaar te bekvechten. Groots en helder in alle eenvoud, zulke metaforen. Het driftige gekletter met teilen vol bestek en bakken water bij Dood Paard steekt daar povertjes bij af. Opgewonden standjes blijven het, of het nou oorlog is of vrede. Aluin neemt juist alle rust om situaties en verhoudingen zo lucide mogelijk te tekenen, wat ook Coriolanus helder op z'n plek zet. Temidden van de charmante vleierijen van de heren-politici, die het volk in wezen al net zo minachten als hij, komt zijn vlerkerige dedain bot over. Zo wordt hij het prototype van de star die in ongenade valt omdat hij het spel niet meespeelt. Daarmee geeft Aluins 'Coriolanus' en passant een scherp commentaar op de gelikte parlementaire democratie, die de onze is.

Ook bij Dood Paard is Coriolanus een tegenpool. Tussen het hitserige gedoe van de rest loopt hij mat pratend als de vermoorde onschuld rond. Hoezo? Wil Dood Paard ons werkelijk doen geloven dat hij een eenzaam slachtoffer is, slachtoffer van het domme gepeupel? Ik krijg sterk de indruk dat Dood Paard geen idee heeft van het effect van zijn ongeordende aanpak. Hun 'Coriolanus' is een tragisch misverstand, nee erger: geklungel.

Bij Aluin is de verbeelding aan de macht, deelt het publiek bovendien in het kennelijke speelplezier. Lieve hemel, wat een verrukkelijke gladjakker is de politicus van Dennis Coenen, hoe hartstochtelijk kan Gabby Bakker een onderbroken toespraak houden, hoe zuiver sentimenteel zijn de Coriolanus-tranen van Arend Brandligt en wat een snelle schakelingen laten ook Maaike van der Meer, Ramses Graus en Marcel Roelfsema zien. Hun 'Coriolanus' is lichtvoetig, maar komt hard aan, omdat-ie van alles met nu en met ons te maken heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden