Hoe breng je een autocraat ten val?

Beeld epa

Protesten in Rusland en Wit-Rusland, een referendum in Turkije waar president Erdogan niet bij voorbaat als winnaar uit de bus komt. Begint het fundament onder deze autocratieën barstjes te vertonen? Of zitten Erdogan, Poetin en de Wit-Rus Loekasjenko nog stevig in het zadel? Zes tips voor de oppositie.

1. Zoek een charismatische oppositieleider

Een oppositiepoliticus in een autocratie moet vooral lef hebben. In democratieën wordt demonstreren gezien als een uiting van vrijheid, in autocratieën is dat niet het geval en zullen de autoriteiten er alles aan doen om de oppositieleider ten val te brengen.

Voorbeelden uit het verleden spreken voor zich. De Russische president Poetin sloot zakenman Michael Chodorkovski vlak na zijn aantreden al op toen hij zich met zijn beleid begon te bemoeien en oppositiepoliticus Boris Nemtsov werd twee jaar geleden voor het Kremlin vermoord. Hoewel niet duidelijk is in hoeverre Poetin verantwoordelijk is voor de dood van Nemtsov, is het wel evident dat de mannen een gevaar vormden voor zijn macht. In Oekraïne werd de charismatische en liberale Viktor Joesjtsjenko vergiftigd tijdens de verkiezingscampagne in 2004. Hij hield vol en werd uiteindelijk president.

Aleksej Navalny is momenteel de oppositieman die de meeste jonge Russen aanspreekt. Zijn losse stijl - gekleed in een overhemd met het bovenste knoopje los en lopend op sneakers - helpt mee. Hij weet veel jongeren voor zich te interesseren omdat hij niet spreekt over zware thema's zoals het liberalisme.

Navalny die al sinds 2008 strijdt tegen de corrupte overheid, is inmiddels gepokt en gemazeld. Dat helpt. Hij werd verschillende keren veroordeeld (hij zit momenteel een gevangenisstraf van twee weken uit), maar laat zich niet uit het veld slaan. Bovendien heeft hij zijn toon iets gematigd. Zijn anti-migratiestandpunten - hij liep in het verleden mee met nationalistische marsen - zijn naar de achtergrond verdwenen.

Hebben de Turken en Wit-Russen ook zo'n aansprekend leider? Niet echt. De Turkse nee-campagne (de Turken stemmen half april in een referendum voor een grondwetswijziging waarin de president meer macht krijgt), is amper zichtbaar. De Turkse president Erdogan is momenteel bezig al zijn vijanden te arresteren of te ontslaan. De charismatische HDP-leider Selahattin Demirtas zit een celstraf van vijf maanden uit. Bovendien krijgt zijn partij die twee jaar geleden tijdens de verkiezingen goed scoorde ook vanuit de eigen achterban steeds meer kritiek. De Wit-Russische president Loekasjenko past dezelfde tactiek toe. De belangrijkste oppositieleider werd vorig weekend vastgezet na een betoging.

2. Verenig de krachten en zorg ervoor dat de oppositie uitgroeit tot een sterke beweging

Een van de moeilijkste opgaven in een autocratie is een oppositiebeweging sterk maken en bovenal sterk houden. Want het omverwerpen van een autocratie vergt vaak een lange adem. Solidarnosc, de Poolse vakbond die verantwoordelijk was voor de val van het communistisch regime in Polen eind jaren tachtig, slaagde daar als geen ander in. De beweging was zo succesvol omdat alle lagen van de bevolking zich vertegenwoordigd voelden. Solidarnosc was niet enkel voor de arbeiders, de beweging werkte ook samen met intellectuelen en de katholieke kerk.

In de landen waar het vorige week onrustig was (Rusland en Wit-Rusland) is nog lang geen sprake van een georganiseerde oppositie. In beide landen zijn bewegingen verdeeld en dat zorgt vooral in Rusland voor cynisme onder de bevolking. Uit onderzoek van het onafhankelijke Levada-centrum blijkt dat de Russen zich niet vertegenwoordigd voelen door oppositiebewegingen.

Waarom lukte het Navalny dan wel om de Russen in tientallen Russische steden de straat op te krijgen? Het waren vooral de jongeren die zijn boodschap oppikten. "Uiteindelijk is dat niet genoeg voor een revolutie", zegt de Amerikaanse politicoloog James Hollyer, die onderzoek deed naar het omverwerpen van autocratieën. "Je hebt echt iedereen nodig, en Navalny is niet de man die ook oudere Russen aanspreekt. Veel van hen kennen hem niet eens."

Hetzelfde geldt voor Turkije, waar de oppositie moeite heeft zich te verenigen. Erdogan maakt daar slim gebruik van door de nadruk te leggen op de achtergrond van de verschillende oppositiepartijen zoals de seculiere CHP of de Koerdische HDP. Hollyer: "Ze vertegenwoordigen allemaal maar een klein deel van het electoraat. Het is een oude tactiek die vaak wordt toegepast door autocraten: verdeeldheid zaaien langs etnische scheidslijnen."

3. Maak gebruik van sociale media om de massa te mobiliseren

Internet is van essentieel belang om de menigte te mobiliseren aangezien alle reguliere media in handen zijn van de staat. De afgelopen jaren zijn tal van protesten aangekondigd via Facebook en Twitter en die groeiden vaak uit tot grote demonstraties.

Denk aan de Groene Beweging in Iran (2009). De mensen demonstreerden om de oppositiekandidaat Mousavi een hart onder de riem te steken en keerden zich tegen de verkiezingen die niet eerlijk zouden zijn verlopen. Ook de Arabische Lente is veelal via sociale media ingezet.

Twitter werd veelvuldig gebruikt tijdens de protesten in het Gezi-park (2013) in Istanbul. Deze begonnen als lokale demonstraties tegen de bebouwing van het park en groeiden uit tot een aanklacht tegen de autoritaire regeerstijl van Erdogan. De Turkse president Erdogan noemde Twitter destijds zelfs een bedreiging.

Ook de Russische oppositieleider Navalny kan enkel zijn boodschap uitdragen via YouTube en zijn goed gelezen blog. Juist die kanalen zijn populair onder jongeren. Zijn film over het vastgoedimperium van premier Medvedev werd twaalf miljoen keer bekeken. Ook de tegendraadse filmpjes van de punkband Pussy Riot deden het destijds goed op internet. De Russische autoriteiten zijn zich bewust van de aantrekkingskracht, en blokkeren sites waarop opgeroepen wordt om morgen te demonstreren. Ook tekende Poetin deze week een wet waarin staat dat het voortaan verboden is om rechtszaken te filmen en online te zetten. Het is aannemelijk dat de arrestatie van Navalny vorige week daarin een cruciale rol speelde. Hij sprak vlak na zijn veroordeling zijn achterban toe vanuit de rechtszaal en dat maakte indruk.

Maar het internet kan zich ook gemakkelijk tegen de oppositie keren. Het biedt de autoriteiten ongekende mogelijkheden voor het verstevigen van de macht. Het is bijvoorbeeld veel makkelijker om dissidenten op te sporen. En autoritaire leiders weten als geen ander hoe ze de boodschap van de tegenpartij kunnen beïnvloeden via het web. De Russische trollen die actief nepnieuws verspreiden zijn daar een voorbeeld van. De meeste protesten die begonnen via sociale media, hebben de autocraten niet ten val gebracht. Sterker: ze zitten steviger in het zadel dan voor die tijd.

4. Leg de nadruk op economische achteruitgang

De Tunesische groenteverkoper Mohammed Bouazizi stak zichzelf ruim zes jaar geleden in brand omdat hij zijn schulden niet meer kon afbetalen en zich onrechtvaardig behandeld voelde door de staat. Het was het startsein voor protesten in verschillende Arabische landen waar een hoge werkloosheid en slechte economische omstandigheden zorgden voor onvrede.

Economische stabiliteit is van essentieel belang voor autocraten. Erdogan had jarenlang de wind mee omdat de Turkse economie het onder zijn presidentschap goed deed. Hetzelfde geldt voor Rusland. Dat de Russische president Poetin populair is komt voor een belangrijk deel omdat de Russen het nog nooit zo goed hebben gehad. De hoge olieprijzen hebben ervoor gezorgd dat het land welvarender is dan ooit. De laatste jaren begint de Russische economie de daling van de olieprijzen te voelen, hoewel het land nog altijd beschikt over een flink oliefonds.

Toch zijn de lonen in verschillende overheidssectoren - zoals het onderwijs - verlaagd. Op lokaal niveau protesteren Russische onderwijzers, maar die demonstraties breiden zich niet uit. Tot nu toe zijn alleen de vrachtwagenchauffeurs redelijk succesvol. Zij verzetten zich tegen een tolplan van de regering. Vorig jaar werden er landelijke acties georganiseerd en vorige week staakten de chauffeurs opnieuw.

Toch stelt de economische onvrede in Rusland weinig voor in vergelijking met het buurland. In Wit-Rusland wordt al maanden gedemonstreerd tegen een zogenoemde parasietenwet. Het komt er op neer dat de Wit-Russen die werkloos thuiszitten een belasting van 215 euro betalen. Dat is veel in een land waar de werkloosheid oploopt vanwege een recessie en waar het maandelijkse inkomen is gedaald tot 350 euro. President Loekasjenko heeft de wet voorlopig uitgesteld, maar dat kan niet voorkomen dat de Wit-Russen de straat op gaan. Vorige week werd er zelfs buiten de hoofdstad Minsk gedemonstreerd.

Volgens socioloog Stepan Gontsjarov van het Levada-centrum is economische achteruitgang de grootste vijand van een autocraat. "Het kan ervoor zorgen dat het hele systeem in elkaar dondert."

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

De Oekraïense ex-president Viktor Janoekovitsj.Beeld reuters

5. Zorg ervoor dat de getrouwen van de autocraat de andere kant kiezen Hoe breng je een autocraat ten val?

De voormalige Oekraïense president Viktor Janoekovitsj had het goed voor elkaar. Hij beschikte over een enorm paleis inclusief dierentuin in de buurt van Kiev en een mooi buitenhuis op de Krim. Aan die voorspoed kwam abrupt een eind toen hij ruim vier jaar geleden weigerde een associatieakkoord te tekenen met Europa. De Oekraïners gingen de straat op. De protesten hielden aan en werden in eerste instantie hard neergeslagen. Maar het parlement eiste het vertrek van Janoekovitsj en de veiligheidsdiensten zeiden niet meer in te grijpen, waarmee ze de steun aan Janoekovitsj feitelijk opzegden. De Oekraïense president vluchtte naar Rusland en zijn met gouden beelden ingerichte huis werd geplunderd.

Autocraten hebben in ieder geval een paar mensen om zich heen nodig die ze vertrouwen, die onvoorwaardelijke steun geven. "Als zij niet meer geloven in de leider, is het snel afgelopen", zegt politicoloog Hollyer.

Daarom, zegt Hollyer, is een ja bij het Turkse referendum voor Erdogan van levensbelang. "Het is echt alles of niets. Een ja zou de definitieve nederlaag betekenen voor de oppositie en de weg vrijmaken voor een echte autocratie." Maar het is op eieren lopen. De samenleving is verdeeld. Groepen waarvan je het niet zou verwachten, zoals conservatieve Turken, vinden dat Erdogan veel te ver gaat met zijn grondwetswijziging.

Poetin heeft die zorgen niet meer. Zijn presidentschap lijkt tot 2024 veiliggesteld en hij heeft getrouwen om zich heen verzameld die hij daarvoor flink beloont. Niets wijst erop dat de steun van de elite aan het afbrokkelen is. Poetin heeft die zaken aan het begin van zijn presidentschap direct goed geregeld. Hij is een acceptabel figuur voor instellingen die vaak met elkaar overhoop liggen zoals de geheime dienst en Binnenlandse Zaken. Het betekent niet dat hij alles naar willekeur kan doen. Hij is niet almachtig, maar de belangrijke instellingen kunnen niet om hem heen.

6. Grijp je kans op het moment dat de autocraat de teugels iets laat vieren

Voorzichtig en nog een beetje angstig begonnen de Russen zich halverwege de jaren tachtig te verzetten. Want de nieuwe leider van de Sovjet-Unie Michail Gorbatsjov was anders dan zijn voorgangers. Hij sloot demonstranten niet op, onder zijn bewind kon academicus en spiritueel leider van de oppositie Andrej Sacharov terugkeren naar de Sovjet-Unie en Gorbatsjov bevrijdde politiek gevangenen. Boris Jeltsin greep in dat klimaat zijn kans en bekritiseerde zijn collega's van het Politbureau. Hij nam ontslag en zou uiteindelijk de volgende president van Rusland worden.

Op het moment dat autocraten de teugels iets laten vieren, lijkt het einde van de macht al in zicht. Dat geldt voor de communistische regimes die eind jaren tachtig en begin jaren negentig massaal uit elkaar vielen. De ideologie was simpelweg geïmplodeerd.

De huidige autocratieën zijn veel minder afhankelijk van zo'n ideologie en handelen vaak pragmatischer. Andere factoren dwingen de leiders om minder repressieve maatregelen te nemen.

Wit-Rusland is daar een voorbeeld van. Loekasjenko bevindt zich momenteel in een lastig parket. De relatie met Rusland, de natuurlijke economische bondgenoot, is slecht. Dat komt voornamelijk doordat de Wit-Russische president de banden met Europa probeert aan te halen en daar is Poetin niet blij mee. Hij voerde grenscontroles in en hij zorgde ervoor dat de Wit-Russen meer moeten betalen voor olie en gas. Dat trekt een wissel op de Wit-Russische economie die er toch al beroerd voor staat.

Maar de samenwerking met de EU levert Loekasjenko voorlopig ook niet het gewenste resultaat op. In ruil voor een nauwere band voerde de Wit-Russische president maatregelen door die meer passen bij een democratie. Hij liet politieke gevangenen vrij en hij zorgde ervoor dat Europeanen vijf dagen zonder visum in het land kunnen verblijven.

Het zijn strohalmen die de demonstranten dankbaar aangrijpen. Loekasjenko schrok ervan en toonde zich vorig weekend weer een echte autocraat. De veiligheidsdiensten sloegen de protesten keihard neer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden