Hoe besef van risico rust kan brengen

sociologie | interview | De risicoparadox, noemt Ortwin Renn het: we liggen wakker van gevaren waarop we geen enkele invloed kunnen uitoefenen en verontachtzamen de risico's die we zelf in de hand hebben. Wie dat weet om te draaien vindt rust, vertelt de Duitse socioloog.

De Duitse socioloog en econoom Ortwin Renn (1951) is expert op het gebied van risico. En hoewel hij dus veel nadenkt over ziekte, tegenspoed, rampen en catastrofes, is hij een hele rustige persoonlijkheid. Tegelijk straalt hij een aanstekelijk enthousiasme uit. Alleen zijn grijze haar en baard verraden dat hij een leeftijd heeft bereikt waarop hij met pensioen zou mogen gaan. Maar daar is geen denken aan: Renn publiceert nog altijd een stroom aan wetenschappelijke artikelen, zit in tientallen adviescommissies en schrijft aan de lopende band lezenswaardige en toegankelijke boeken, pillen van een paar honderd pagina's , bedoeld voor een algemeen publiek. Renn: "Ik wil graag zoveel mogelijk mensen laten zien wat voor belangrijk en ook fascinerend thema risico is."

Zijn boek 'Das Risikoparadox: Warum wir uns vor dem Falschen fürchten' (De Risicoparadox. Waarom we ons over de verkeerde dingen zorgen maken) werd in Duitsland een bestseller. Renn: "De Engelse versie komt volgend jaar uit. We zijn momenteel hard bezig met een bewerking, zodat ook internationale lezers actueel, interessant en overtuigend cijfermateriaal tot hun beschikking krijgen."

Dit voorjaar werd Renn benoemd tot directeur van het Institute for Advanced Sustainable Studies Potsdam (IASS), een prestigieus Duits onderzoeksinstituut in Potsdam.

U bent al meer dan dertig jaar bezig met onderzoek naar risico, onzekerheid en rationeel handelen. Waarom dit thema?

"Risico en samenleving is een thema dat me sinds mijn studietijd heeft geboeid. Ik kwam er eigenlijk toevallig op. Ik studeerde sociologie en economie aan de universiteit van Keulen en vroeg in het laatste jaar aan mijn begeleider of hij nog een onderwerp wist voor mijn master-scriptie. Hij had twee voorstellen: de veranderende verdeling van welvaart in de DDR, of de destijds nogal roerige demonstraties tegen kerncentrales in Zuid-Duitsland. Ik weet niet eens meer waarom precies, maar dat tweede onderwerp leek me wel aardig. Ik had er geen idee van wat er allemaal op me af zou komen. Maar er ontstond een levenslange passie uit."

Waarom is het thema risico zo belangrijk?

"Er zitten heel interessante analytische kanten aan. Zo is het antropologisch gezien belangrijk dat risico fundamenteel is voor ons begrip van menselijk handelen. Alle samenlevingen zijn gebaseerd op de aanname dat mensen handelende wezens zijn en dat ze een keuze kunnen maken tussen verschillende opties. Als je keuzes kunt maken, betekent dat dat je de kansen en de risico's van opties tegen elkaar kunt afwegen. Daarmee raak je de kern van de vraag: wat maakt ons mensen menselijk? De socioloog Niklas Luhmann schreef ooit eens dat we menselijk gedrag pas kunnen begrijpen als we weten welke opties mensen hebben voordat ze een keuze maken. Hoe we met risico omgaan is daarin een van de centrale aspecten.

"Risico is ook een technisch-instrumenteel vraagstuk. Daarmee is het diep ingebed in de samenleving. In moderne theorieën over onze samenleving speelt risico een fundamentele rol. Sinds de jaren tachtig zijn er hele boekenkasten over volgeschreven, over hoe onbedoelde en meestal niet te voorspellen neveneffecten van collectieve beslissingen de verwachte positieve effecten teniet kunnen doen. Bijvoorbeeld: kernenergie of nanotechnologie. Samenlevingen en organisaties gaan met mogelijke, onbedoelde neveneffecten om door risico te managen. Spannend wordt het als het risicomanagement zich zodanig ontwikkelt, dat het niet meer verenigbaar is met menselijke intuïties over risico, of met onze normen en waarden, zoals verantwoordelijkheid en morele verantwoording.

"Ook is risico een sociaal vraagstuk. Je kunt bijvoorbeeld marktprincipes gebruiken om risico's uit te smeren over delen van de bevolking, of te verschuiven naar mensen in bepaalde sociale lagen of aan de andere kant van de wereld. Dit is voor mij een van de interessantste aspecten van het thema risico: risico heeft een directe impact op ons leven. Ieder individu, iedere organisatie, elk land en ook de samenleving als geheel, wij ondervinden allemaal onmiddellijk nadelen als we niet goed met risico's omgaan."

Bent u door uw onderzoek zelf anders naar risico's gaan kijken?

"Het heeft mijn levenshouding enorm veranderd. Ik maak me veel minder zorgen dan andere mensen over allerlei verschrikkelijke dingen die je in de krant leest. Want ik weet hoe verwaarloosbaar klein de kans is dat die mij overkomen. Tegelijk ga ik veel bewuster om met de risico's waar anderen doorgaans minder aandacht voor hebben. Een voorbeeld: Twee derde van de mensen die in een westerse samenleving voortijdig sterven, overlijden aan de gevolgen van maar vier dingen: ongezond eten, roken, drinken en te weinig beweging. Dat zijn allemaal dingen waar ik zelf makkelijk iets aan kan doen. Door het besef dat ik zelf iets kan doen aan de grootste risicofactoren in mijn leven, heb ik een gevoel van kalmte en rust ontwikkeld. Ik heb geleerd dat mijn persoonlijk lot voor een groot deel afhangt van keuzes die ik zelf kan maken, en dat het voor de rest toeval is."

En wat is het resultaat van die kalmte en rust?

"Als ik morgen naar Amsterdam vlieg bijvoorbeeld, dan maak ik me geen zorgen over mogelijk terrorisme of mogelijke technische storingen. Het vliegtuig is een van de veiligste transportmiddelen, dus daar maak ik me helemaal geen zorgen over. Ik zit er meer over in dat als ik om half zeven het vliegtuig moet halen, ik al om half vijf in de auto moet zitten. Voor mij een ramp. Ik sta ruim een uur van tevoren op, zodat ik voldoende tijd heb om in rust gezond te ontbijten. Als ik zelf rij, dan weet ik dat ik in de verleiding zou kunnen komen om veel te hard te gaan rijden op de uitgestorven wegen. Dus bel ik een taxi. Aangekomen op Schiphol zou ik beter op mijn portemonnee passen, en in de stad nooit bij een rood stoplicht de straat oversteken.

"Je zult er versteld van staan hoe geweldig veel ik mijn persoonlijk risico kan verminderen met die paar kleine dingen! Om dezelfde reden heb ik een paar jaar geleden een paar rookmelders gekocht; dat kost bijna niks en je vermindert het risico om bij brand door verstikking om het leven te komen aanzienlijk."

En als er dan net weer een aanslag is gepleegd waar de kranten vol van staan, maakt u zich dan ook geen zorgen over terrorisme?

"Er is een opmerkelijke verschuiving te zien in de waarneming van terrorisme. Vijf jaar geleden was er vrijwel niemand die er aandacht voor had. Nu is 73 procent van de bevolking van mening dat het een groot risico is.

"Ik zie hier belangrijke taken, voor mij persoonlijk en voor de wetenschap in het algemeen. De eerste is: mensen goed voorlichten over risico's. Ik ben ervan overtuigd dat iedere burger in staat is te begrijpen dat sommige situaties complex zijn. Ik geloof dat de meeste mensen beseffen dat je met het aanwijzen van een paar simpele oorzaak-gevolgrelaties de plank flink mis kunt slaan. Daarom ben ik ook zo gedreven om wetenschappelijk onderzoek toegankelijk te maken, als adviseur voor de politiek, maar ook voor een breed publiek.

"Ik hoop dat wetenschap een soort katalyserende werking krijgt op de samenleving. Als mensen betrokken worden bij de vraag hoe we met risico willen omgaan, bijvoorbeeld door een breed opgezette participatie, dan heb je kans dat we ons ook veel meer gaan bezighouden met risico's die misschien minder spectaculair zijn, maar die een systematisch karakter hebben. Dat wil zeggen: risico's die globaal zijn, een onvoorspelbaar karakter hebben, meestal sluipend zijn en pas na tientallen jaren effect zullen krijgen, en waarvan de bedreigingen niet-lineair met de tijd verlopen. Het beste voorbeeld van zo'n risico is klimaatverandering."

Bent u daarom directeur geworden van het Institute for Advanced Sustainable Studies?

"Klimaatverandering stelt ons voor immense uitdagingen. We moeten kennis van sterk uiteenlopende wetenschappelijke disciplines zinvol met elkaar zien te verbinden. Dat betekent dat je eerst al die kennis moet verzamelen en begrijpen, en dan experts met elkaar moet laten praten. Dat gaat niet zonder misverstanden en conflicten. Die moet je in goede banen kunnen leiden.

"Daarnaast heb je een fundamenteel conflict, namelijk dat het niet voldoende is klimaatverandering beter te begrijpen. We moeten concreet handelen. Het heeft geen zin het alleen met experts over klimaat te hebben: je moet politici, bedrijven, organisaties en burgers erbij betrekken. Daarom is het zo belangrijk nieuwe visies op de toekomst te ontwikkelen.

"Hoe willen we als mensheid leven als het klimaat op aarde verandert? Welke technologische, economische en politieke mogelijkheden hebben we, en hoe kunnen en willen we die gaan gebruiken? Ik ben ervan overtuigd dat we dit soort soort vragen alleen kunnen oplossen als we vernieuwende manieren vinden om uit onze kennis mogelijkheden te ontwikkelen voor beter handelen."

Een Syriër die verdacht wordt van lidmaatschap van IS komt aan bij de rechtbank in Karlsruhe. Volgens socioloog Ortwin Renn is de angst voor terrorisme sterk toegenomen.

Duits instituut voor een duurzame toekomst

Het Institute for Advanced Sustainable Studies (IASS) werd in 2009 in Potsdam opgericht. Het idee voor het instituut ontstond tijdens een internationale conferentie van Nobelprijswinnaars over de wereldwijde gevolgen van klimaatverandering. De wetenschappers schreven in hun 'Potsdam Memorandum', dat het de hoogste tijd is om "alle beschikbare bronnen van innovatie en inventiviteit" te mobiliseren om een meer duurzame toekomst voor de planeet te vinden.

Drijvende kracht achter het instituut was Klaus Töpfer (1938), voormalig hoogleraar, CDU-politicus, jarenlang directeur van het VN-Milieuprogramma en architect van de Duitse Energiewende, de ommezwaai naar duurzame energiebronnen. Töpfer was tot vorig jaar directeur van het IASS, samen met Nobelprijswinnaar en natuurkundige Carlo Rubbia en klimaatwetenschapper Mark Lawrence.

Het onderzoek aan het IASS is opmerkelijk breed. Er werken niet alleen vooraanstaande natuurkundigen en ingenieurs, maar ook sociologen, economen, politicologen, psychologen en zelfs filosofen. Samen proberen ze nieuwe wegen naar een duurzame toekomst te vinden. Het instituut wil daarbij niet alleen wetenschappers betrekken, maar ook politiek, media en samenleving.

Een van de centrale ideeën daarvoor leverde de Nederlandse voormalig staatssecretaris en hoogleraar bestuurskunde, Roel in 't Veld (1942). In 't Veld werkte, net na de oprichting van het IASS, met Töpfer en nog een handjevol onderzoekers op de zolder van een oude villa in Potsdam aan de vraag hoe duurzame ontwikkeling op gang zou kunnen komen in een kennisdemocratie. Ze verzonnen daarvoor de term 'transgovernance', waarmee ze de driehoek bedoelden van politiek, media en wetenschap. Het idee is dat, wil er een duurzame ontwikkeling op gang komen, we een betere vorm van bestuur nodig hebben. Die moet internationaal zijn, systemen integraal kunnen doordenken en zich op wel vier tot tien keer zo lange termijnen kunnen richten als de vierjarige cycli die doorgaans de nationale en regionale politiek beheersen.

Inmiddels is het IASS uitgegroeid tot een internationaal erkend instituut waar honderden onderzoekers werken. Het is verhuisd van de oorspronkelijke villa naar een groot kantoorgebouw. Bijzonder aan het IASS is dat het niet alleen vanuit de wetenschap vernieuwende oplossingen probeert te vinden voor de overgang naar duurzame ontwikkeling. Het bemoeit zich ook actief met regionale en nationale klimaat- en energiepolitiek.

Verder besteedt het instituut aandacht aan nieuwe methoden om een breed publiek bij het thema klimaatverandering te betrekken.

Zo maakte het IASS enkele bekroonde video-animaties, te vinden op YouTube: 'Let's talk about soil', over het verdwijnen van kostbare landbouwgrond, en 'Climate engineering' over het omstreden idee klimaatverandering tegen te gaan door grootschalig in te grijpen in de atmosfeer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden