interview

Hoe autonoom zijn we nog, als computers dankzij algoritmes onze keuzes maken?

Een jaar geleden crashte in Californië een auto van Tesla,die volledig autonoom reed. Beeld AP

Nu we nog kunnen zien hoe data onze beslissingen beïnvloeden, wordt het tijd om keuzes te maken, stelt specialist Sander Klous.

We struikelen erover in het dagelijks leven, zonder ons er altijd van bewust te zijn: algoritmes. Maar wat zijn het precies, wat kunnen ze en wat voor invloed heeft kunstmatige intelligentie op onze natuurlijke slimheid? In gesprek met Sander Klous, specialist big data bij KPMG en hoogleraar ‘Big Data Ecosystems for Business and Society’ aan de Universiteit van Amsterdam (UvA).

Wat zijn algoritmes?

“Ik hanteer bewust een hele brede definitie van het begrip algoritmes omdat ik vooral geïnteresseerd ben in het risicoprofiel. Is een algoritme betrouwbaar, uitlegbaar en ethisch verantwoord? Om dat goed uit te zoeken kun je maar beter zoveel mogelijk onderliggende technieken meenemen. Daarom zeg ik: Algoritmes zijn een automatisch uitgevoerde set van instructies die een beslissing nemen of ondersteunen.”

Die algoritmes zijn overal, zegt Klous. “De poortjes op de stations, navigatiesystemen in de auto, liften doen het op algoritmes, medische diagnoses. Geavanceerdere algoritmes leren vaak van historische gegevens of van de praktijk, zogenaamde machine learning. En hoe geavanceerder ze worden, hoe meer ze menselijk handelen en beslissingen kunnen overnemen, vaak wordt dan gesproken over kunstmatige intelligentie”. 

De zoekresultaten van Google, de films en series die we voorgeschoteld krijgen door Netflix, de muziek die ons door Spotify gidst, webwarenhuis Bol.com dat suggereert ‘wat anderen bestelden’; het zijn de algoritmes die de menukaart van ons leven samenstellen.

Is het al mogelijk de beste sollicitant aan te nemen op basis van algoritmes?

“Er zijn pogingen om kandidaten automatisch te beoordelen, maar dat is nog niet zo eenvoudig. Dat komt doordat het niet makkelijk is om ‘de beste sollicitant’ te definiëren. Om dat op te lossen, laten we de computer leren wat de beste sollicitant is uit historische data van recruiters. Het gevolg is dat kunstmatige intelligentie net zo bevooroordeeld is als wij mensen, totdat we voor die complexe effecten kunnen corrigeren. Alleen algoritmes zijn consequenter. Mensen hebben nog de mogelijkheid om hun keuze op een sociaal wenselijke manier te verantwoorden, bij algoritmes is dat niet zo.”

Een beetje zoals bij de Stemwijzer, dus.

“Ja, dat is een goede vergelijking. Daar komt vaak een partij als beste uit de bus die we gevoelsmatig liever niet stemmen. Daar hebben algoritmes geen boodschap aan, die halen de ambiguïteit eruit. Of denk aan online dating, daar komt net als bij politiek het vraagstuk van autonomie naar voren. Het algoritme beslist welke partij goed voor je is of met wie je op stap gaat.”

U doet kijkt KPMG ook niet voor niets naar de risico’s van algoritmes. Het gaat om vertrouwen.

“Ja. 100 jaar geleden hadden we dezelfde discussie, toen de accountants hun intrede deden. Kunnen we de jaarrekening van een organisatie wel vertrouwen? Nu is zo’n derde partij niet meer weg te denken. Een zekere mate van wantrouwen is wel gezond, wantrouwen en vertrouwen zijn niet noodzakelijkerwijs elkaars vijanden. Wantrouwen leidt tot het inrichten van systemen en organisaties op een manier die we kunnen vertrouwen. Dat gaat niet direct over meer transparantie maar over het zo veel mogelijk uitbannen van negatieve ervaringen. Als ik piloot ben wil ik niet dat de algoritmes van het veiligheidssysteem het toestel laten neerstorten, als ik in een zelfrijdende auto zit, wil ik iedere dag zonder problemen naar mijn werk en naar huis. Als ik afgewezen wordt voor een baan, wil ik weten dat geslacht en etniciteit geen rol hebben gespeeld, bijvoorbeeld door me te vertellen wat ik moet doen om bij mijn volgende sollicitatie wel succesvol te zijn.”

Zodra computers veel van ons weten, klinkt direct de discussie over privacy. Volgens u is het meer onze autonomie die onder druk staat. Leg eens uit?

“Privacy is met de komst van de AVG al best goed geregeld. Rondom autonomie zijn de uitdagingen veel We noemen dat onzichtbaar prikkeldraad. Stel, je hebt een appartement geboekt en daarna zie je steeds als je online gaat een advertentie voor datzelfde appartement voor de helft van de prijs. Die irritatie die dat oproept is het prikkeldraad dat even zichtbaar wordt. Het algoritme stuurt je een kant op die je niet op wil. Helemaal een probleem wordt het als we zelf niet meer door hebben dat ons suggesties worden gedaan. Daarom moeten we nu, nu het prikkeldraad nog zichtbaar is, keuzes maken wat we als maatschappij willen.”

Welke beslissingen zou u nooit aan een algoritme overlaten?

“Als beslissingen om empathie vragen wordt het heel lastig. Denk aan de discussie over de Armeense kinderen die in Nederland mochten blijven. Omdat we het als maatschappij niet menselijk vonden om ze terug te sturen, ondanks de regels. Ik kan me niet voorstellen dat we het aan een algoritme overlaten om te gaan beslissen wat menselijk is. Die grens gaan we niet over, denk ik.”

Uw laatste boek heet ‘Vertrouwen in een slimme samenleving’. Moeten we dat - met dit alles in ons achterhoofd- hebben?

“Zonder vertrouwen werkt een samenleving überhaupt niet. Ik neem dagelijks wel duizend beslissingen en 995 daarvan neem ik ongeïnformeerd. Vertrouwen is ons grootste goed en dat blijft ook zo in een maatschappij waarin algoritmes een grote rol spelen.”

Lees ook: 

Algoritmes ontketenen een race tegen de toekomst

Sinds de uitvinding van de klok heeft de mens werktijden, waaraan hij zich moet houden. Dat is nog te doen. Algoritmes op smartphones en sociale media halen onze teugels heel wat strakker aan.

Algoritmes maken de mens niet overbodig, Harari is te pessimistisch

Grote denkers openen ons de ogen, maar wat zien zij zelf over het hoofd? Hans Achterhuis over de blinde vlekken van Yuval Noah Harari.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden