Hoe anders is mijn stilte

Volgende week zondag, 30 oktober, is de landelijke Dag van de Stilte. Publicist Jan Oegema meent dat het zoeken naar stilte een renaissance beleeft. Ze stamt uit het Oosten, maar is nu echt westers: verbaal, individualistisch - en stiller. "Er is altijd het verzet om je aan haar over te geven."

Mediteren is een beetje gemeengoed geworden. In spirituele centra en in kerkelijke bijzaaltjes, tijdens wekelijkse bijeenkomsten of meerdaagse retraites zie ik jong en oud, de bouwvakker en de intellectueel, christen en atheïst naast elkaar zittend in een kring, de billen op een kussen of een bankje, wachtend op de klankschaal die hen uit deze allengs ongemakkelijker positie bevrijdt, de handen in een mudra -de linkerhand rustend op de rechter, liefst niet te ver onder de navel.

De gestes die de stilte begeleiden komen bijna allemaal uit het Oosten, een zichtbaar bewijs dat stilte zoals die hier gecelebreerd wordt een importproduct is. Natuurlijk, het Westen heeft zijn woestijnvaders, zijn al dan niet ingemetselde kluizenaars, zijn romantici die alleen de natuur introkken, zijn nonnen en monniken in de afzondering van hun cellen. In het continent van de lege kerken (zoals Europa aan het eind van de vorige eeuw werd genoemd) is stilte niet nieuw. Maar de stiltezoekers beleven haar wel opnieuw, dankzij de technieken en rituelen overgenomen uit exotische oorden.

Zo kan gemakkelijk de gedachte postvatten dat de stilte die stiltezoekers tot zich nemen er een van hindoeïstische of boeddhistische origine is. Maar dat is een misvatting. Waar culturen zich mengen ontstaat onherroepelijk iets nieuws, iets met een eigen signatuur. Ik benader de stilte vanuit mijn eigen culturele achtergrond en mentale concepten, en zonder dat te beseffen verandert daardoor ook de stilte zelf. Mijn stilte is geen hindoeïstische of boeddhistische, ze is mijn eigen westerse, crossculturele stilte. En dientengevolge is het exotisch aura dat die nieuwe stilte aankleeft een product van westerse fantasie: stiltezoekers denken uitkomst te vinden in vreemde religies, maar wat ze daarin treft, is ten dele een eigen maaksel. De Leidse boeddholoog Jonathan Silk zegt: "Sommige boeddhisten mediteren, maar meditatie is geen centraal aspect van de meeste boeddhistische praktijken. Het is eerder een moderne, westerse interpretatie van het boeddhisme."

Ongemerkt ontstaat zo een eigen stiltecultuur. Het Westen beleeft al enkele decennia een fascinerende stilterenaissance. En zoals Pico della Mirandola op zijn manier de Oudheid gebruikte, zo gebruiken wij die de stilte zoeken nu de teksten uit de rijke yogatraditie en het boeddhisme. Voortzetting van christendom, humanisme en Europese levenskunst met onverdachte middelen. Waarbij ons ontgaat hoe anders onze stilte is vergeleken met de culturen waaraan we haar denken te ontlenen.

Westerse stilte is anders. De omgang met stilte staat hier naar mijn idee in een lange traditie van psychologiserend zelfonderzoek, begonnen bij kerkvader Augustinus. In de stilte ontmoet ik in de eerste plaats mijzelf, een individu met buitengewoon individuele verlangens, vragen, preoccupaties, blokkades, een individu bovendien met een onvervreemdbaar eigen geschiedenis. Die geschiedenis is bij de klassieke technieken van yoga en zen irrelevant; voor mij is ze dat allesbehalve.

Als iets opvalt in de getuigenissen van moderne westerlingen die een oosterse weg gaan, dan wel het aandeel van de autobiografie en de individuele levensvragen. De artikelen die ze schrijven, de boeken die ze afscheiden: ze bevatten doorgaans een sterk persoonlijk element. Deze auteurs kunnen licht menen dat ze een nieuwe weg zijn ingeslagen, maar in feite lopen ze hand in hand met de dichters uit de Romantiek, die de stilte van de natuur zochten uit behoefte daarin een spiegel te ontdekken voor het zelf.

'Iemand die in zijn leven geen ruimte maakt voor eenzaamheid, ontrafelt nooit de capaciteiten van zijn intellect", schrijft Thomas de Quincey aan het begin van de negentiende eeuw.

Mediterenden in het Westen miskennen hun eigen culturele wortels. Ik constateer dat zonder ironie, het is juist geweldig hoe westerse auteurs de stilte nu exploreren en haar aan taal helpen. Ik geniet van de persoonlijke toon van hun impressies, van hun particuliere observaties van een koan - die helpen mij vaak meer dan de mysterieuze spreuk zelf. Ik vermoed zelfs dat ook Aziaten daar steeds meer van zullen profiteren; niets zo weldadig als de frisse blik van de toegewijde beginneling.

Een goed voorbeeld van autobiografisch getint proza gecombineerd met beginnersnieuwsgierigheid is te vinden in de dagboeken van Oek de Jong, 'De wonderen van de heilbot' (2003). Tussen de regels door laat hij merken met enige regelmaat op een meditatiekussen plaats te nemen en vertrouwd is met allerhande wijsheidsliteratuur. In het volgende fragment verwijst De Jong trouwens niet naar Oosterse wijsheidsliteratuur, maar naar de 'Apophtegmata', een verzameling teksten van woestijnvaders, ontstaan rond 300 na Christus. Daarin zegt ene Abt Pastor dat je door stilte elke beproeving aankunt. De Jong: "Ik geloof dat dit waar is, maar meestal ben ik niet in staat om die stilte toe te laten, en als ik ertoe in staat ben, dan weet ik haar niet lang genoeg te bestendigen, en als ik haar tot stand kan brengen dan maak ik haar ten slotte toch weer kapot, vaak juist op het moment dat ik de werkzaamheid van die innerlijke stilte begin te voelen."

Er is het altijd weer de kop opstekende verzet om je aan de stilte over te geven. Er is het besef van vertraagde werking: als meditant weet je niet precies wat stilte met je doet, hoe die werkt en inwerkt. Er is de hulpeloosheid van het niet-weten, die maakt dat je als vanzelf troost zoekt bij de stiltezoekers die je zijn voorgegaan. Voor De Jong is dat een woestijnvader. Hij verbindt aan diens woorden een sterke observatie, maar mij valt ook de kwaliteit van De Jongs woorden op. Die twee hangen samen. Dit is literatuur, en wel Europese literatuur, herkenbaar aan de combinatie van introspectie en zelfspot, vrijheidszin en een in dit geval subtiel gedoseerd defaitisme. Met vrijheidszin doel ik op de particulariteit en onafhankelijkheid van de waarneming, die haar autoriteit het liefst niet ontleent aan ideologie en moraal maar aan de intelligentie en elegantie van de verwoording.

Wat zo aangenaam is aan dit fragment, is de vrijheid ervan - de vrijheid van denken en voelen. Westerlingen durven steeds over stilte te spreken, en over de effecten daarvan, geholpen door poëzie, bellettrie en populaire psychologie.

Vergis ik me niet, dan is het juist de westerse verbaliteit die ons in het Westen helpt de stilte verder of juist opnieuw te verkennen. Vreemd genoeg is het ons diepe vertrouwen, het op vele wijzen gevoede, beproefde en geplaagde vertrouwen in het gesproken en geschreven woord waardoor we stilte met meer onbevangenheid tegemoet treden.

Klonk het niet dwaas en verwaand, dan zou ik zelfs beweren dat wij, westerlingen, de stilte zelfs een beetje stiller maken. Dat komt doordat wij stiltezoekers haar met welhaast wetenschappelijke blik tegemoet treden. Als geoefende fenomenologen lichtten we haar uit de ideologische kaders van christendom en zenboeddhisme, taoïsme en hindoeïsme en onderwerpen haar met de frisse argeloosheid van de betere tv-programmamaker aan vergelijkend warenonderzoek.

Die argeloosheid heeft recent tot een schokkende ontdekking geleid. Een ontdekking waardoor voor mij religieuze stilte nooit meer dezelfde zal zijn. Ze komt op naam van iemand die rebels en jong was in het hippietijdperk, een studievriendin van Bill Clinton. In de jaren zestig was ze een activiste, nu een moderne kluizenaar die bewust alleen ¿ ofschoon mét internet ¿ op een verlaten platteland woont. Na de luidruchtige revolutie van de flowerpower voor deze auteur nu de geruisloze renaissance van de stilte.

Sara Maitland (1950) is in Engeland niet alleen bekend als literair auteur maar ook als feministe. In 2008 publiceerde ze 'A Book of Silence', ('Stilte als antwoord', in Trouw besproken op 20/3/2010). Dit boek is een essay in de beste zin van het woord: een intellectueel avontuur en een persoonlijke zoektocht culminerend in een onafhankelijke visie. Maitland heeft jaren nagedacht over stilte, stapels literatuur doorgenomen en zich onderworpen aan verschillende experimenten. Ze verhuisde van de grote stad naar een huisje op de zeer stille hei, woonde veertig dagen op een praktisch onbewoond eiland voor de Schotse kust, liet zich opsluiten in een cabine voor sensorische deprivatie en reisde naar de Sinaï om persoonlijk de stilte van de woestijnvaders te ondergaan.

Hun ervaringen - van die vaders dus - vergelijkt ze met die van bergklimmers en solozeilers, avonturiers die blootstaan aan langdurige stilte. De vergelijking is verrijkend en ontnuchterend. Ze komt tot de conclusie dat hetgeen de christelijke traditie doorgaans aan God toeschrijft, in feite een effect is van de stilte zelf. Ze somt acht zaken op die kenmerkend zijn voor individuen die lang in stilte vertoeven: verheviging van zintuiglijke en emotionele indrukken; spontane manifestaties van ontremd gedrag; sterk besef van dankbaarheid en verbondenheid; gehoorshallucinaties; vervaging van grenzen en persoonlijke identiteit; een opwindend besef van risico lopen; gewaarwordingen van onuitsprekelijkheid en gelukzaligheid.

Interessant is nu dat Maitland lid is van de Anglicaanse kerk, een feit dat ze niet op de voorgrond plaatst maar dat toch meespeelt in haar studie. Haar interesse voor stilte is ook een religieuze interesse, vandaar ook dat ze als participerend onderzoekster op bezoek ging bij stilte-experts in het Westen (quakers) en in het Oosten (zenboeddhisten). Maar het denken over stilte dat ze in beide kampen aantrof overtuigde haar niet. Waarom niet?

Omdat stilte in praktisch alle religie als instrumenteel wordt gezien, een middel om zich open te stellen voor de goddelijke aanwezigheid of om verlichting te bereiken. Maar vergelijkend warenonderzoek leert Maitland dat stilte méér is dan een middel. Het is het ding zelf, het Ding-an-sich, waarvan de inwerking zich volgens haar grotendeels aan onze meditatieve waarneming voltrekt.

Daarmee keert ze zich niet tégen religie, want religie is voor Maitland een bewezen weg om stilte werkzaam en heilzaam te maken. Wel bekritiseert ze het routineuze religieuze denken over stilte. Religies zien de inkeer in stilte hooguit als een wijze van voorbereiden; het heilige dient zich in of na de stilte te openbaren. Religie is altijd gefixeerd op het moment waarop de stilte onderbroken en doorbroken wordt, alsof pas dán het heil zich manifesteert en het uur U zich aandient. Maar het overgrote deel van het heil bevindt zich in de stilte zelf, zoals Maitland aantoont aan de hand van logboeken van haar alpinisten en zeezeilers. Die maken gewag van sensaties van dankbaarheid en givenness (een Engels woord dat beter onvertaald kan blijven) van een intensiteit die we kennen uit de biografieën van bekende en minder bekende religieuzen.

Ook wetenschappers hebben intussen de stilte ontdekt. In boeddhisme geïnteresseerde psychologen melden dat meditatie meetbare en positieve gevolgen heeft voor concentratie en gezondheid. Deze mededeling zondigt wel iets te opgewekt tegen een oude spirituele waarheid: ze voedt de illusie alsof wij het zelf zijn die al die positiviteit bewerkstelligen, alsof we die te danken hebben aan onszelf - terwijl we in feite de stilte zelf dankbaar moeten zijn.

Die noodzakelijke nuancering voert naar een conclusie die aanmatigend klinkt: de stilte is stiller aan het worden. Bij de avant-garde van de stilteverkenners is het besef groeiende dat de oude oorzaak-gevolg-redenaties aan herziening toe zijn. We worden niet gelukkig omdát we meditatietechnieken toepassen: het geluk kruipt onder die technieken door. God schenkt ons geen vrede omdat we stil zijn: de vrede komt met de afzondering en de inkeer.

Dat betekent dat de stilte leger wordt, minder goed inpasbaar in onze mentale concepten. Daarmee wordt ze misschien ook angstiger, want ze biedt de stiltezoekende mens nóg minder houvast dan voorheen. Maar die stiller wordende stilte kan ook bevrijdend werken, want ze neemt de duizelingwekkend hoge doelen weg waarop de religieuze stiltezoeker zich van oudsher geacht werd te richten.

Wordt de stilte daardoor minder religieus? Dat kan, dat hoeft niet. De religieuze verbeelding is lenig en nieuwsgierig, ze voedt zich voortdurend met nieuwe feiten en sensibiliteiten. Sara Maitland komt tot de slotsom dat God voor haar niets dan stilte is. Ze zegt dat op een manier die een diepe vertrouwdheid verraadt met de mythologie van het christendom. Ik voel althans een eigen interpretatie van de kruisdood meeklinken. "God is stilte, een stilte die positief, levend werkelijk en van 'nature' onbreekbaar is. In plaats van dat alle stilte wacht om te worden doorbroken, schreeuwt alle spraak het misschien wel uit om weer te worden opgenomen in de stilte, in de dood, in de nauwelijks waarneembare ruimte die opent naar de aanwezigheid van de eeuwigdurende stilte."

En ik vermoed dat er nóg iets in meeklinkt. De eeuwigdurende stilte... eigenlijk is die stilte betrekkelijk recent. En ze is van westerse origine. Die stilte is alleen maar denkbaar en voorstelbaar dankzij een wetenschappelijke ontdekking die inmiddels behoort tot het bezonken cultuurgoed van de beter opgeleide West-Europeaan.

Rond 1930 lanceerde de Belgische priester en astronoom Georges Lemaître de oerknaltheorie. Nadenkend over de betekenis van infraroodverschuivingen kwam Lemaitre tot de conclusie dat het heelal gestaag uitdijt. De ruimte rondom ons is niet statisch, begreep hij, ze is in beweging en breidt zich iedere minuut uit met miljoenen kubieke kilometers vacuüm. Later in de eeuw kwam daar het besef bij dat geluidsgolven zich niet kunnen voortplanten in een molecuulloze atmosfeer. Zo drong mede dankzij Lemaître langzaam tot ons door dat stilte het hoofdbestanddeel moet zijn van het groteske universum dat ons omhult.

Dit besef is even onbevattelijk als onvergetelijk. Het laat zich in het dagelijks leven goed verdringen - totdat je op een meditatiebankje plaatsneemt en je je opent voor de stilte. En het op een dag begint te dagen dat jij als moderne westerling de stilte anders beleeft dan de boeddhistische kluizenaar die tegen het ochtendgloren wacht op de eerste merels, anders dan de woestijnvader die bij de eerste zonnestralen zijn psalmen reciteert. Die merels zingen nog altijd wonderschoon, zoals de zon zich in de eerste uren van een woestijndag weldadig aan de hemel toont. Maar áchter die hemel? Wat huist daarachter? Een koelbloedig expanderende stilte.

Jan Oegema is uitgever en publicist. Volgende maand verschijnt zijn boek 'De stille stem. Niet-weten als levenshouding'. Info over Dag van de stilte: www.dagvandestilte.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden