Hoe Allah verscheen in Lelystad

Trouw reisde deze zomer kriskras door Nederland, op zoek naar het onverwachte religieuze leven in elke provincie. Vandaag het slot: geloven in de polder.

De Eftelingmoskee hoopt op uitbreiding. Eftelingmoskee? Richad Joelfan lacht. In de volksmond wordt de Al-Firdaus-moskee, waarvan hij voorzitter is, soms zo genoemd: komt door de groene en witte kleuren van het godshuis. Het is een laag en onaanzienlijk gebouw aan een dreef in Lelystad. Uivormige koepel, bescheiden minaret. Een ijzeren hek omzoomt de ruim bemeten parkeerplaats.

De moskee van Surinaamse origine bloeit, en trekt ook Afghaanse en Somalische bezoekers. Als de gemeenschap voldoende geld weet te sparen, wordt de wens om uit te breiden wellicht ooit werkelijkheid. Tot die tijd blijft het bij schetsen op papier.

Deze zomer was het twintig jaar geleden dat het gebedshuis zijn deuren opende. Daarmee is Al-Firdaus (de naam verwijst naar de hoogste afdeling van het paradijs, waar de profeten, de martelaren en de vromen zetelen) de oudste moskee van de jongste provincie van Nederland.

Samen met de andere moskeebestuurders ontvangt Richad Joelfan het bezoek. De mannen zijn gekleed in djellaba, hun kruinen bedekt met mutsjes. Waar nu thee en chocola op tafel staan, stroomde minder dan een eeuw geleden nog de Zuiderzee. Er zwom haring en ansjovis. Maar er kwamen dijken en polders, en op de bodem van de drooggepompte zee verschenen twee steden en een vijftiental dorpen. De eilanden Urk en Schokland werden door de nieuwe provincie opgeslokt.

Op de zeebodem ontkiemde langzaam maar zeker ook het religieuze leven. Bij gebrek aan een gebedshuis kwamen de moslims in Flevoland aanvankelijk bijeen in huiskamers, verenigingsgebouwtjes of een barak in Dronten die was ingericht als gebedsruimte. Maar op een druilerige zondagmiddag in mei 1994 werd in Lelystad drie meter onder zeeniveau de eerste steen gelegd van het eerste officiële huis van Allah. Richad Joelfan herinnert het zich als de dag van gisteren: als jongetje scharrelde hij rond op de bouwplaats, zijn vader Joenoes was een van de initiatiefnemers van het project.

Brandstichting

De moskeebouw verliep niet zonder slag of stoot. Omwonenden spanden een rechtszaak aan: ze vreesden parkeeroverlast. In de buurt stond al een scholengemeenschap en als een ouderavond op school zou samenvallen met activiteiten in de moskee ('islamitisch cultureel centrum' volgens het bestemmingsplan) kon er 'totale chaos' ontstaan.

Nu was een rechtszaak nog een nette uiting van ongenoegen. Vervelender was het vandalisme. "Bouwmaterialen zijn in brand gestoken", zegt Richad Joelfan. "Vraag maar aan mijn vader." Joenoes Joelfan heeft zwijgend zitten luisteren hoe zijn zoon de geschiedenis van de moskee uiteenzet. Nu glimlacht hij minzaam. "Weerstand tegen ons? Ach, ik ben veel vergeten."

In kranten valt terug te lezen hoe er ruiten werden vernield en deuren ontwricht. De brandweer kon ternauwernood voorkomen dat de moskee in aanbouw in vlammen opging.

Die weerstand was er vroeger niet, zegt Joenoes Joelfan beslist. Toen hij in de jaren zeventig uit Paramaribo naar Nederland kwam, ging hij in de Amsterdamse Bijlmer wonen. "Daar was iedereen bruin." Later kwam hij naar Lelystad, waar zijn broer al woonde. De ruim opgezette nieuwe stad leek Joelfan een aantrekkelijke woonplaats voor zijn gezin. En met zijn werk in de bouw was hij niet aan een bepaalde plaats gebonden. Op de steiger, vertelt Joelfan, riepen de jongens soms 'hé Tamil' in zijn richting, maar dat was goedmoedig en gekscherend bedoeld. "Nu is het heel anders. Soms heb ik het idee dat mensen over ons smoezen."

Maar daar staat ook iets tegenover. Na de moord in 2004 op cineast Theo van Gogh door de radicale moslim Mohammed B. werd het klimaat jegens moslims in Nederland grimmig. In Lelystad besloten christenen toen 's avonds bij Al-Firdaus te waken, om te voorkomen dat iemand zijn woede op de moskee zou koelen.

De contacten met de kerken in Lelystad zijn inmiddels wel wat verwaterd, geeft Richad Joelfan toe. En religieuze contacten met de rest van de provincie zijn er hoegenaamd niet. Hoewel: "Ik werk op Urk", zegt Zahir Abdul Kadir. Ook hij is een van de moskeebestuurders, en heeft tot nu toe zwijgend van zijn thee genipt. "Voor de meeste van mijn collega's was ik de eerste moslim met wie ze in aanraking kwamen."

Een dagje Urk

Dat Abdul Kadir werkt op Urk is een mooi gegeven. Want waar Lelystad de oudste moskee heeft, heeft Urk de oudste kerk van Flevoland: het Kerkje aan de Zee, dat dateert van 1786. Het kwam in de plaats van een nog ouder godshuis, uit ongeveer 1600. Doordat de zee aan het eiland knabbelde, kwam het kerkje los te staan van de rest van Urk. Bouwvalligheid noopte daarna tot sloop.

Het is een geschiedenis die de Lelystadse mannen niet kennen maar geïnteresseerd aanhoren. Een bezoek aan het Kerkje aan de Zee? Ja, dat lijkt hun zeker de moeite waard. En een ontmoeting met een vertegenwoordiger van de kerk van Urk? Zeer interessant.

Dat laatste blijkt lastig. De eerste dominee laat weten dat hij zich 'niet de aangewezen persoon' acht om het Lelystadse moskeebestuur te ontmoeten. De tweede waarschuwt dat 'deze materie complexer is dan u denkt', een derde is liever 'terughoudend'.

Maar zie, binnenkort is het Open Monumentendag: het Kerkje aan de Zee is dan te bezichtigen, laat de beheerder alvast weten. En diezelfde middag is er in het kerkje samenzang, voor eenieder vrij bij te wonen. Ja, vinden de mannen van het moskeebestuur, dat is een mooie gelegenheid om naar Urk te gaan. "Ik denk dat wij als moslims best op de Urkers lijken", zegt Abdul Kadir. "Zij zijn heel praktiserend in hun godsdienst, en wij ook. Ik voel mij ook niet heel anders dan mijn collega's. Op donderdag eten we altijd samen een visje."

Dan schiet Richad Joelfan iets te binnen. Hij zou het bijna vergeten, maar de hadj komt eraan. Wat een toevallige en ongelukkige samenloop: op de dag dat het monumentale kerkje van Urk te bezichtigen is, vertrekt een groep van Al-Firdaus voor de bedevaart naar Mekka. Het moskeebestuur moet dan op Schiphol zijn. Nou ja, misschien komt een bezoek aan Urk er in de toekomst nog eens van.

Joelfans vader Joenoes ziet dat het bijna tijd is voor maghrib, het gebed na zonsondergang. Nog twee mannen komen binnen, ze hebben de hoosbuien getrotseerd om hun religieuze plicht te vervullen. Joelfan denkt aan de excursie naar Urk die voorlopig niet doorgaat. "Open monumentendag", mompelt hij peinzend. Hij kijkt de moskee rond waar hij eigenhandig aan mee bouwde. "Bij ons", zegt hij, "is het elke dag open dag."

'God in het land' belicht het religieuze leven in de provincie.

Oudste moskee

Moskee Al-Firdaus is de oudste moskee van Flevoland, dat in totaal negen islamitische gebedshuizen kent: drie in Almere, twee in Dronten, één in Biddinghuizen en drie in Lelystad. Naast de van origine Surinaamse Al-Firdaus zijn er in de provinciehoofdstad nog een Turkse en een Marokkaanse moskee. Ongeveer 6 procent van de inwoners van Flevoland is moslim. Christenen vormen ongeveer een derde van de bevolking, met een sterke concentratie op Urk: 97,7 procent van de bevolking is er lid van een kerk. Dit is het hoogste van heel Nederland. Ook de kerkgang is er verreweg het hoogst van heel Nederland: 94 procent bezoekt regelmatig een kerk.

Eerste kerkdienst

De allereerste 'officiële' kerkdienst in Lelystad vond plaats op 21 maart 1954. Van een stad was toen in het geheel nog geen sprake. Midden in het IJsselmeer, 20 kilometer uit de kust van Harderwijk, was in 1950 een werkeiland aangelegd van waaruit werd gewerkt aan de dijken rond het toekomstige Flevoland. De arbeiders en hun gezinnen, in totaal zo'n twintig mensen van verschillende gezindte, kwamen op zondagochtend bijeen in een barak. In 1954 ging er voor het eerst een dominee voor, die met de boot uit Harderwijk werd gehaald. Er waren die ochtend 14 kerkgangers. Een orgel was er niet, wel een piano. Die werd bespeeld door de dokter, die zelf niet kerkelijk was maar als enige noten kon lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden