Review

Hitler in een literaire proefopstelling

In de nieuwe roman van Harry Mulisch, 'Siegfried', staan opmerkelijk veel uitspraken over het schrijven zelf, over de verbeelding en aanverwante kwesties als de inspiratie. Dat is ook weer niet zo verbazend als je bedenkt dat de hoofdpersoon, Rudolf Herter, een schrijver is en wel eentje die is gemodelleerd naar Mulisch zelf. Er zullen ongetwijfeld mensen zijn die dit spiegelbeeld van 'de beroemde schrijver' uiterst irritant vinden; ik had er wel aardigheid in wat oppervlakkige autobiografie, duidelijk ironisch, in dit verhaal verwerkt te zien.

De schrijver heeft het wereldsucces 'De Uitvinding van de Liefde' op zijn naam staan en is aan het begin van het boek in Wenen te gast om eruit voor te lezen. Tijdens een televisie-interview gaat hij nader in op de aard van zijn werk, dat hij beschrijft als een onderzoek door middel van de fantasie. 'De fantasie als werktuig van het begrip.' En hij neemt als voorbeeld iemand die hij volkomen onbegrijpelijk vindt, een enigma, en dat is Hitler. Over hem zou hij wel eens willen schrijven: ,,Misschien is fictie het net waarin hij gevangen kan worden.' De interviewster vraagt dan of hij al aan een nieuw verhaal bezig is -ja- en hoe ver hij is: ongeveer op een tiende, en dat klopt precies met de bladzij in 'Siegfried'.

De roman geeft dus niet alleen het verhaal over Hitler, maar ook de ontstaansgeschiedenis ervan. Het ligt zelfs nog ingewikkelder, want het verhaal over Hitler wordt de schrijver in de schoot geworpen zoals nog zal blijken. Eerst denkt hij naarstig over zijn onderwerp na: hoe moet hij de onbegrijpelijke in de proefsituatie van de fictie plaatsen: ,,De dood was de grondtoon van zijn [Hitlers] wezen. Hoe kon hij onderzoeken of er misschien toch nog een laatste greintje levensliefde school in die sterveling? Iets met zijn lievelingshond misschien? Of met Eva Braun, met wie hij op de valreep immers nog was getrouwd? Waarom? Hoe kon hij een laboratoriumopstelling construeren om hem onder hoge druk te zetten, zodat hij en face zijn volledige gezicht moest tonen?'

Hier zien we de schrijver toewerken naar de vondst van zijn verhaal, naar het centrum van waaruit 'Siegfried' geschreven is. Het is duidelijk dat hij dit zelf al kent, maar de schrijfwijze geeft de indruk dat hij er naar op zoek is. Ergens veel verderop in de roman prijst de schrijver het 'studeren in het kielzog van een idee' en het lijkt niet te ver gezocht om ook het schrijven van een roman te beschouwen als een literaire studie 'in het kielzog van een idee', zeker in het geval van Mulisch. Hij doet het in deze roman voorkomen alsof het idee hem wordt aangereikt door de werkelijkheid zelf, een kunstgreep die hij wel vaker toepast en die ook heel verrassend werkt in fictie.

Bij zijn lezing, daags na het televisie-interview met de opmerkingen over Hitler, is een stokoud echtpaar aanwezig, dat hem aanspreekt. Hij beseft terstond dat zij hem in de genese van zijn voorgenomen roman behulpzaam kunnen zijn en maakt een afspraak voor de volgende dag. Hun verhaal, dat hij aanhoort in hun kamer in het bejaardentehuis, is de kiemcel van de roman. Het echtpaar blijkt gediend te hebben bij Hitler in diens buitenverblijf villa Berghof in Berchtesgaden en ze zijn daar verwikkeld geraakt in een verzinsel, waar geen schrijver zich aan gewaagd zou hebben, ware het niet dat 't in dit geval realiteit was. Het is natuurlijk Mulisch' verzinsel, dat moeten we er steeds bij bedenken, en het komt erop neer dat hij Hitler een zoon heeft laten verwekken bij Eva Braun: Siegfried. Met in het achterhoofd de gedachte aan een dynastie. Maar aangezien Hitler niet openlijk voor zijn keuze voor Eva Braun wilde uitkomen, moest het kind wettelijk andere ouders krijgen en daar koos hij zijn bedienend echtpaar voor uit.

Het is een behoorlijk ingewikkelde constructie en de rol van het personage Eva Braun is in deze vaak niet goed te volgen, maar goed, het echtpaar gold dus officieel als ouders van Hitlers kind en het leefde in al die jaren in de Berghofse idylle. Dit gedeelte van de roman, waarin Siegfrieds pleegouders hun verhaal vertellen, is meesterlijk, ook wat tempo en informatievoorziening betreft. Mulisch kan met zijn onderwerp spelen, hij vindt verrassende manieren om fictie en werkelijkheid binnen zijn boek stuivertje te laten wisselen. Hij roept het diabolische verleden, een zwarte idylle inderdaad, met vaste hand op, hij kent zijn geschiedenis en laat merken dat hij zich heeft ingeleefd.

De salto mortale van het verhaal is het onbegrijpelijke bevel van Hitler, overgebracht door de sinistere Bormann, dat de pleegvader Siegfried moet doden. De jongen is dan bijna zes jaar en het is de man een raadsel waarom dit kind, waar Hitler juist de laatste tijd dikwijls mee speelde -als 'oom'- nu omgebracht moet worden. Het echtpaar is niet achter de reden gekomen, maar Mulisch, of laat ik zeggen de schrijver Rudolf Herter in zijn roman, wel.

Verschillende raadsels worden opgelost, maar er blijven er toch ook nog genoeg bestaan. Wat is nu eigenlijk precies bewezen of begrijpelijk geworden aan Hitler door hem in deze literaire proefopstelling een zoon te hebben gegeven? Het is zeker een schokkend idee en nog schokkender is dat de vader zijn eigen zoon laat ombrengen omdat hij meent dat deze een klein percentage Joods bloed heeft. Een complot, naar achteraf blijkt. Vandaar dat Hitler, ter compensatie, op de laatste dag van zijn leven Eva Braun huwt.

Wat is de inzet van deze roman? Het centrale idee lijkt de zoon, maar in het filosofisch college dat de schrijver zichzelf en zijn vrouw geeft, nadat hij het verhaal van het echtpaar heeft vernomen, probeert hij Hitler als het Niets tegenover het Zijnde af te schilderen. Het is een typisch staaltje Mulisch-denken, verbaal gejongleer met tegenstellingen, dat ook iets vrijblijvends heeft. Hitler wordt het Niets, een vacuüm dat zich volzoog met mensen, die daardoor vernietigd werden. Ook de Antichrist komt als benaming in aanmerking, het geïncarneerde Niets. Ook is het natuurkundige zwarte gat geen slechte vergelijking.

In deze fase is de proef met Hitler en zijn zoon toch gewoon weer uitgelopen op een poging het Totaal Andere, waar Hitler de uitdrukkingsvorm van was, oftewel het Niets te karakteriseren. Vooral Nietzsche krijgt een hoofdrol te spelen, aangezien hij een vreemde gast verwachtte, het nihilisme, maar Mulisch, of de schrijver in zijn boek, keert de zaken zoals altijd met graagte om en weet via geslepen redeneringen aannemelijk te maken dat Hitler de oorzaak is van Nietzsche's geestelijke dood, een chronologische onmogelijkheid, maar in het metabletisch denken van Mulisch logisch wel degelijk mogelijk.

'Siegfried' laboreert aan de inbedding van verhalen in verhalen; het is alsof we te veel lagen of niveaus krijgen aangeboden, waardoor het oorspronkelijk project -Hitler in proefopstelling- ondergesneeuwd raakt. Op het eind lijkt Rudolf Herter, wiens achternaam al omineus op die van Hitler rijmt, zich zozeer met zijn onderwerp te identificeren, dat hij na een gefingeerd dagboek van de laatste dagen van Eva Braun (te hebben gedroomd? verbeeld?) in dit boek, het zoveelste slachtoffer wordt van dit Niets. Wie zo dichtbij de negatieve godheid komt, de vergoddelijking van datgene wat niet bestaat, bekoopt het met zijn leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden