Hitchcock is nog steeds de meester

Een dik interviewboek uit 1962 is de basis voor een nieuwe documentaire over Alfred Hitchcock. Paul Verhoeven en Martin Koolhoven lazen het allang. Tekst

De bijbel onder de filmboeken is verfilmd. 'Hitchcock/Truffaut', het lijvige interviewboek waarvoor François Truffaut in 1962 naar Hollywood reisde, om een week lang met Alfred Hitchcock te praten, betekende bij verschijnen in 1967 een kleine revolutie. Niet eerder was een filmmaker zo uitgebreid aan het woord gekomen over zijn vak, in het geval van Hitchcock een monumentaal oeuvre bestaande uit klassiekers als 'Rear Window', 'Vertigo', 'North by Northwest' en 'Psycho'.

Voor de New Yorkse regisseur Kent Jones was het boek, dat in een halve eeuw uitgroeide tot een klassieker, aanleiding voor een gelijknamige documentaire die vandaag in de bioscoop verschijnt. Aan de hand van geluidsopnamen van het Hitchcock/Truffaut-interview, filmfragmenten en gesprekken met hedendaagse regisseurs als Martin Scorsese en David Fincher komen de lessen van Hitchcock tot leven.

Ook in Nederland wemelt het van de Hitchcock-adepten, onder hen Paul Verhoeven (77) en Martin Koolhoven (46). Beide regisseurs werken momenteel aan internationale filmprojecten waar halsreikend naar wordt uitgekeken. Koolhoven, eerder verantwoordelijk voor 'Oorlogswinter', is druk met de montage van zijn eerste western, 'Brimstone', met Hollywoodacteurs Dakota Fanning en Guy Pearce, en 'onze' Carice van Houten.

Verhoeven werkte de afgelopen maanden in Parijs aan zijn eerste Franse thriller, 'Elle', met in de hoofdrol Isabelle Huppert. "De film is af", aldus Verhoeven. "Nu gaan we kijken waar hij in première kan. Het Filmfestival van Cannes zou prachtig zijn, in het voorjaar. Wie weet." Verhoeven neemt evenals Koolhoven in ieder geval graag de tijd om over zijn grote held te praten: Hitchcock - 'the master of suspense'.

Paul Verhoeven: Je beleeft wat Cary Grant beleeft

De belangrijkste Hitchcock-les? Daar vraag je me wat. Ik heb Hitchcock mijn leven lang bestudeerd. Vanaf mijn zeventiende, denk ik. Sommige films, zoals 'North by Northwest', heb ik wel twintig keer bekeken. Het verhaaltje ken je op een gegeven moment wel. Een New Yorkse reclameman, gespeeld door Cary Grant, wordt aangezien voor een regeringsagent en moet op de vlucht voor een stel spionnen. Bij de zevende keer ga je op andere dingen letten. Je ziet hoe geraffineerd bepaalde scènes in elkaar zitten.

"Wat ik altijd fascinerend heb gevonden, is hoe Hitchcock met simpele middelen zo veel spanning wist op te roepen. En dat heeft alles te maken met montage. Daarmee kun je namelijk schakelen tussen het personage en datgene wat hij of zij ziet. Dat bevordert de identificatie met het karakter enorm. Je leeft mee met Ingrid Bergman in 'Spellbound' en James Stewart in 'Rear Window'. Je beleeft wat zij beleven. Zo heb ik met Sharon Stone en Michael Douglas ook 'Basic Instinct' gemaakt, een film die heel erg beïnvloed is door Hitchcock.

"In 'Elle' heb ik ook een paar van die momenten gefilmd met Isabelle Huppert. Je ziet hoe zij naar de dingen kijkt. Ook als ze loopt. Want dat was een ander credo van Hitchcock: beweging. Kijk naar James Stewart in 'Vertigo'. Continu in beweging. Of zie hoe Cary Grant en James Mason in 'North by Northwest' om elkaar heen draaien. Twee films die eind jaren vijftig zijn gemaakt, maar zo modern en dynamisch zijn. Vergelijk dat eens met televisie, en hoe statisch dat vaak is. Ook veel hedendaagse Amerikaanse films, zoals 'Spotlight' en 'Trumbo', die hier binnenkort verschijnen, zijn eigenlijk veel conservatiever gedraaid.

"Iets anders wat me altijd heeft gefascineerd, en wat in de auteurstheorie van François Truffaut en de bende van de Nouvelle Vague wel eens wordt vergeten, is dat Hitchcock een paar zeer belangwekkende medewerkers had. Ik denk aan zijn componist Bernard Hermann, en de haarscherpe montage van George Tomasini, twee vakmensen met wie Hitchcock een hele reeks meesterwerken maakte, waaronder mijn lievelingsfilms 'North by Northwest' en 'Vertigo'.

"Toen Tomasini stierf, midden jaren zestig, was dat meteen zichtbaar in Hitchcocks werk. Tomasini was een editor die met de psychologie van het personage mee ging. Daarom ben ik ook zo blij met Job ter Burg, mijn Nederlandse editor, én die van Martin Koolhoven. Job weet precies wat ik bedoel. Vaak weet hij beter wat ik bedoel dan ik zelf."

Martin Koolhoven: Je weet van de bom onder de tafel

Het is denk ik vijfentwintig jaar geleden dat ik het boek 'Hitchcock/Truffaut' voor het eerst las. Op een gegeven moment heb ik het opnieuw gekocht. Het lag helemaal uit elkaar: letterlijk stuk gelezen. Truffaut - herinner ik me - was wel een beetje een fanboy. Maar dat geeft niet. Wat mij vooral opviel aan het boek, is dat Hitchcock zo goed wist wat hij allemaal gedaan had. Hij was drieënzestig toen het interview plaatsvond, en hij had zo'n vijftig films gemaakt. Een gigantisch oeuvre. Maar hij vertelde over zijn films als een kok over zijn recepturen. Heel precies.

"Wat hij goed uitlegde, is 'suspense'. Hoe vaak dat niet verkeerd wordt uitgelegd. Laatst nog in het tv-programma 'De wereld draait door'. De twee Belgische regisseurs van 'Black' die naar Tarantino's 'The Hateful Eight' waren geweest, en daar op televisie over kwamen vertellen. Ze hadden het op een gegeven moment over Hitchcock en een 'whodunnit'. Maar als je Hitchcock kent, weet je dat hij niet geïnteresseerd was in 'whodunnits'. Die zijn namelijk gebaseerd op 'surprise', maar wat Hitchcock interesseerde, was 'suspense'. Het gaat om de hoeveelheid informatie die je het publiek geeft.

"Neem de klassieke scène met de bom onder de tafel. Je kunt als regisseur verzwijgen dat die bom er is, en hem op zeker moment af laten gaan, tot verrassing van iedereen. Je kunt de bom ook eerst laten zien aan de toeschouwer. Die weet vanaf dat moment dat er gevaar dreigt, en zal het gesprek aan tafel met angst en beven volgen. Dat is het verschil tussen 'surprise' en 'suspense'.

"Verder beheerste Hitchcock als geen ander de filmgrammatica, de manier waarop je een verhaal vertelt. Bij Hitchcock zie je de dingen vaak door de ogen van het personage, waardoor je enorm meeleeft. 'Rear Window' is een mooi voorbeeld. Het verhaal van een man die zijn been gebroken heeft, niet kan bewegen, en de hele dag met een verrekijker de buren begluurt. Shot, tegenshot. Daar is Hitchcock heel goed in. Ik heb het in 'Oorlogswinter' veel gebruikt, en eigenlijk ook al in 'Het Zuiden' waarin je meekijkt en meeleeft met Monic Hendrickx.

"Iets anders wat ik heel goed vind aan Hitchcock is de manier waarop hij 'set pieces' maakte. Een 'set piece' is de scène die je onthoudt. Een scène die op een opmerkelijke locatie is gemaakt, en waarin afgekoerst wordt op een dramatisch hoogtepunt. In 'Psycho' is dat de douchemoord, in 'North by Northwest' de scène met het vliegtuigje, en de finale op Mount Rushmore.

"Hitchcock kon scènes maken die boven de film uitstegen. Er zijn maar weinig regisseurs die dat kunnen. Paul Thomas Anderson kan het, denk aan de grote brand in 'There will be blood'. Quentin Tarantino kan het ook, en Paul Verhoeven, eerst in 'Soldaat van Oranje' en later in 'Basic Instinct'. Het zijn regisseurs die scènes kunnen bouwen, die films maken die je je herinnert."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden