Historische uitspraak

Eindelijk. Eindelijk bereikte de Duitse justitie de mijlpaal waar velen naar uitzagen. Afgelopen maandag verkondigde de hoogste rechter, het Bundesgerichtshof in Karlsruhe, dat de eerdere veroordeling van de 'boekhouder van Auschwitz', Oskar Gröning, rechtsgeldig was.

De 95-jarige Gröning die naast het doorsluizen van geroofd Joods vermogen in Auschwitz ook wacht liep langs de Rampe, het perron waar de treinen met gedeporteerden aankwamen, kreeg in juli 2015 van een lagere rechtbank in Lüneburg wegens medeplichtigheid aan de moord op driehonderdduizend Hongaarse Joden vier jaar celstraf opgelegd.

Of Gröning de straf nu uit zal zitten, is gezien zijn gezondheidstoestand twijfelachtig, maar dat maakt de uitspraak van het hof in Karlsruhe niet minder historisch. 47 jaar duurde het voor het zover was, dat dat hof een eerdere uitspraak, die van 20 februari 1969, reviseerde.

Toen ging het om een oordeel na het grote Auschwitz-proces dat tussen 1963 en 1965 in Frankfurt plaatsvond. Het Bundesgerichtshof bepaalde daarna dat niet iedereen die werkzaam was in een vernietigingskamp schuldig was, zolang niet objectief was vastgesteld dat betrokkene ook daadwerkelijk aan het moordproces had deelgenomen.

Nu klinkt dat heel anders: wie een functie bekleedde in de georganiseerde, systematische massamoord, is medeplichtig. Voor het eerst zegt de na-oorlogse Duitse justitie dat ook de zogenaamde kleine raderen in de vernietigingsfabriek schuld dragen.

Alleen al in Auschwitz deden meer dan zesduizend SS'ers dienst, van wie er in Duitsland maar veertig werden veroordeeld. Toen in 1969 het Bundesgerichtshof tot zijn uitspraak kwam de 'kleintjes' niet meer te vervolgen, heerste er maatschappelijk de behoefte dit juridische verwerken af te sluiten.

Laat, heel laat dus, kwam de inkeer. Natuurlijk denk ik hier terug aan waar die late omslag begon, namelijk bij het moeizame en taaie proces tegen Ivan Demjanjuk, bewaker in Sobibor, dat achttien maanden lang diende voor het gerechtshof in München, en dat in mei 2011 tot zijn veroordeling leidde.

Voor medeplichtigheid aan de moord op meer dan 28.000 Nederlandse Joden kreeg de toen 91-jarige een straf van vijf jaar cel; maar tot een uitspraak in hoger beroep van het Bundesgerichtshof kwam het niet, omdat Demjanjuk voortijdig overleed.

Van Demjanjuk achtte het hof in München bewezen dat hij in het vernietigingskamp Sobibor had dienst gedaan. al kon niemand zeggen of hij zelf ook feitelijk aan het moorden had deelgenomen.

Dat hij toch schuldig werd bevonden was een doorbraak in de Duitse rechtspleging, al duurde het dus tot afgelopen maandag voordat een oordeel op de basis van die 'fabriekstheorie' kon worden getoetst.

Directe consequentie zou nu kunnen zijn dat nog een aantal grijsaards uit hun verpleeg- of verzorgingshuizen kunnen worden gehaald. Er lopen nog vooronderzoeken tegen tenminste acht verdachten, vier mannen en vier vrouwen, die dienst deden in de bewaking, de administratie of als telefonist, in het KZ Stutthof waar 27.000 Joden werden vermoord. Ook oud-SS'ers van Neuengamme, Bergen-Belsen en Majdanek staan op de lijst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden