Historische primeur dankzij scan

De Haagse Magdalena Moons trouwde een Spaanse bevelhebber. Puur en alleen om Leiden te redden. Tot voor kort was deze liefdeslist een legende. Maar een röntgenscan wijst anders uit.

Als er tijdens de Tachtigjarige Oorlog roddelbladen waren geweest, hadden ze hun vingers kunnen aflikken. Want Leiden werd in 1574 ontzet omdat de Haagse Magdalena Moons haar geliefde, de Spaanse bevelhebber Francisco Valdez, op het verkeerde been zette.

Waar komt die wijsheid ineens vandaan? Uit een wetenschappelijk apparaat. Met deze Hyperspectral Imager, een soort röntgenscan, heeft Els Kloek van het NWO-Instituut voor Nederlandse Geschiedenis in het Nationaal Archief aangetoond dat Magdalena Moons, heldin van het Leidens Ontzet, getrouwd was met de Spaanse generaal Valdez. Een regelrechte historische ’scoop’.

Magdalena woonde volgens de overlevering in Den Haag op het moment dat de Spanjaarden de stad Leiden belegerden. Generaal Valdez, die in Die Haghe zijn hoofdkwartier had, liep de aanzienlijke Magdalena tegen het lijf en werd smoorverliefd op haar.

Magdalena wist dat er in het najaar van 1574 in Leiden zo’n hongersnood was, dat de Leidenaren zich wilden overgeven. Maar burgemeester Pieter Adriaenz van der Werff wilde daar niets van weten. Volgens de legende bood hij zijn arm aan om op te eten. Capituleren voor de Spanjaarden wilde hij tot geen prijs.

Het einde voor de Leidse bevolking leek nabij. De watergeuzen hadden inmiddels wel dijken doorgestoken, zodat ze met hun platbodems Leiden via het water konden bereiken. Maar de wind stond zo ongunstig dat de watergeuzen de stad niet konden bevrijden. Valdez bereidde een aanval voor op het verzwakte Leiden.

Magdalena, volgens bewaard gebleven geschriften van haar achterneef Jan Moons, heeft Valdez tijdens een etentje gevraagd de aanval uit te stellen. In ruil daarvoor beloofde zij met hem te trouwen.

Valdez liet zich overhalen. Dat is hem duur komen te staan. Er stak een storm op, de omgeving van Leiden liep onder water en de Spaanse troepen namen de benen voor het wassende water. Bovendien was de wind zo gedraaid dat de geuzenvloot naar Leiden kon zeilen.

Tot voor kort werd de liefdeslist van Magdalena gezien als een legende, vertelt onderzoekster Kloek. Historici konden geen grond voor het verhaal vinden. Ook de eerste hoogleraar vaderlandse geschiedenis in Nederland, Robert Fruin (1823-1899) vond geen aanwijzingen.

„Latere historici verklaarden het keren van de kansen voor Leiden als een teken van God of als een vertelsel waarvoor geen bronnen waren”, zegt Kloek. „Maar tijdens het werken aan mijn Lexicon van historische vrouwen ben ik erachter gekomen dat de twee toch echt getrouwd zijn geweest.”

In een document dat gaat over de huwelijkse voorwaarden van ene Willem de Bye met Magdalena Moons, gedateerd 23 oktober 1597, blijkt de tekst achter de naam van de bruid grondig onleesbaar te zijn gemaakt. „Met behulp van de Hyperspectral Imager kon de onderliggende tekst worden gereconstrueerd.”

Dat was nog niet zo’n eenvoudige klus. De Hyperspectral Imager maakt bij verschillende golflengtes opnames van de tekst, zodat verschillende lagen inkt van elkaar onderscheiden kunnen worden. Er stond: ’wede wijlen don F[ra]nc[i]sco de Baldees’, waarmee vaststaat dat Magdalena Moons zich in 1597 weduwe van Francisco Valdez noemde, vertelt Kloek.

In 1610 vonden zij en haar nieuwe echtgenoot, die een hoge functie bekleedde in het Spaanse leger, het niet langer opportuun om aan dat huwelijk herinnerd te worden, vandaar de doorhaling.

Leiden heeft zijn heldin geëerd met een Magdalena Moonsstraat. Die wordt doorsneden door de 3 oktoberstraat, waar aan de andere kant een straat ligt genoemd naar haar geliefde: de Valdezstraat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden