Historische lessen voor een vluchtelingencrisis

Migranten gaan de grens over in Macedonië. Zestien jaar geleden trokken Kosovaren ook de grens over, vluchtend voor geweld. Beeld afp
Migranten gaan de grens over in Macedonië. Zestien jaar geleden trokken Kosovaren ook de grens over, vluchtend voor geweld.Beeld afp

Syrische vluchtelingen bewandelen in Oostenrijk en Servië dezelfde paden als hun 'voorgangers', die ten tijde van de Tweede Wereldoorlog en de Balkanoorlog vluchtten voor geweld en oorlog. Kan die geschiedenis ons iets leren over de vluchtelingenstroom van nu?

Meer dan vier miljoen mensen zijn Syrië inmiddels ontvlucht, niet alleen vanwege de situatie in het land, maar ook omdat voor hen het leven in een opvangkamp in de regio eveneens onleefbaar is geworden. "Dit is het grootste aantal vluchtelingen uit een enkel conflict in één generatie", aldus de Hoge Commissaris van de VN voor Vluchtelingen, António Gutteres.

Migranten die via land Europa willen bereiken, doorkruisen tijdens hun reis naar een beter leven landen als Macedonië en Oostenrijk. Het is dezelfde route als vluchtelingen uit de Tweede Wereldoorlog (die vluchtten voor het geweld van de soldaten van Hitler en Stalin), of in de jaren voor, tijdens en na de Balkanoorlog in de jaren negentig. Alleen gaan de migranten nu de andere kant op: richting Duitsland.

In de media worden steeds vaker historische vergelijkingen getrokken tussen vluchtelingenstromen uit het verleden en de situatie nu. Het Britse magazine The Economist zette uiteen hoe de huidige vluchtelingencrisis zich verhoudt tot eerdere stromen vluchtelingen. "Zeven decennia geleden werd in Europa de wereldwijde institutionele aanpak van vluchtelingen geboren. Het continent moet die lessen opnieuw leren", aldus het tijdschrift.

In Trouw beschreef columnist Hans Goslinga afgelopen zaterdag een parallel met de assimilatie van Indische Nederlanders in de jaren vijftig. Het volk werd gemaand 'een beetje in te schikken', aldus Goslinga. "De opvang van 30.000 Indische Nederlanders ging politiek en sociaal niet zonder slag of stoot, maar het lukte en leverde internationaal een schoolvoorbeeld op van grotendeels geslaagde integratie."

Elke crisis kent een unieke omstandigheden, ook die van nu. Toch zijn er vergelijkingen te trekken met grote humanitaire crises uit het verleden. Om welke tijdspanne ging het, hoeveel mensen vluchtten, keerden zij uiteindelijk na allemaal naar hun moederland terug? En zijn er ook lessen te leren? Een korte uiteenzetting:

Verdubbeling
Vluchtelingen komen ook nog steeds over de Middellandse Zee naar Europa. Meer dan 430.000 vluchtelingen hebben dit jaar al op deze manier Europa bereikt. Dat is een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar, meldde de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) vrijdag. In totaal waagden tot dusver 432.761 mensen de risicovolle overtocht (ANP).

Vietnam
De huidige stroom van Syrische asielzoekers worden onder andere in The Economist vergeleken met de 'boat people' in Vietnam. Duizenden inwoners van het land (en later uit Cambodja en Laos) waagden eind jaren zeventig hun leven in gammele bootjes, om te ontsnappen aan de nasleep van de oorlog in Vietnam. Die situatie ontvouwde zich precies zoals de huidige Syrische diaspora, aldus The Economist.

De ongecontroleerde vlucht leidde tot weerstand bij buurlanden (er werden boten teruggeduwd) en verdronken Vietnamezen prikkelden de Westerse media, zeker toen Thailand, Malaysia, Singapore en Indonesia aangaven geen vluchteling meer te kunnen opnemen.

Een groot deel van de succesvolle emigratie van de vluchtelingen (al kwam die pas tien jaar na het begin van de uittocht) was een gezamenlijk plan dat de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR opstelde met de buurlanden. Zij zouden hun grenzen openstellen als Westerse landen zouden helpen met het herplaatsen van 'beschermde' vluchtelingen (mensen die echt in nood waren), en humane oplossingen zouden vinden om mensen die geen internationale bescherming nodig hadden terug te sturen.

Uiteindelijk vluchtten tot 1990 bijna twee miljoen mensen uit Vietnam. Velen van hen vonden een plek in Amerika, maar ook verschenen asielzoekers in Australië en Canada. Uit onderzoek blijkt dat zij het in Amerika redelijk hebben. Ze hebben een lager opleidingsniveau, maar verdienen meer dan een 'gemiddelde' Amerikaanse immigrant.

De belangrijkste les die uit deze geschiedenis kan worden getrokken, is volgens Alexander Betts, hoofd van het Refugee Studies Centre en professor Migratie in Oxford, dat er een voorbeeld is gesteld voor mogelijke internationale samenwerking. "Het is in ieder geval een inzicht om tot een gezamenlijk plan te komen", schreef hij in de Guardian.

De scooters hangen aan de buitenkant van een Zuid-Vietnamees militair schip, dat zevenduizend vluchtelingen heeft gered van kleine schepen. De foto komt uit 1979. Beeld afp
De scooters hangen aan de buitenkant van een Zuid-Vietnamees militair schip, dat zevenduizend vluchtelingen heeft gered van kleine schepen. De foto komt uit 1979.Beeld afp
Verwarde vluchtelingen stappen uit een bus in Dvorovi, Bosnië-Herzegovina. De foto komt uit 1991. Door de Bosniëoorlog sloegen miljoenen mensen op de vlucht. Beeld AP
Verwarde vluchtelingen stappen uit een bus in Dvorovi, Bosnië-Herzegovina. De foto komt uit 1991. Door de Bosniëoorlog sloegen miljoenen mensen op de vlucht.Beeld AP

Joegoslavië
Op Europees grondgebied lag de grootste uitdaging van de opvang van vluchtelingen in de jaren negentig, toen de Bosniëoorlog in voormalig Joegoslavië van grote invloed was op de regio. Tussen 1991 en 1995 zochten 4,4 miljoen mensen op de Balkan noodgedwongen hun toevlucht ergens anders. Ruim een miljoen van hen werden in eigen land opgevangen. 500.000 vluchtelingen bereikten de buurlanden, 700.000 vonden hun heil in West-Europa.

Zo'n vijftigduizend mensen uit Joegoslavië kwamen in Nederland als asielzoeker aan. Door gebrek aan goede opvang ontstond een ophoping, waarna vluchtelingen uiteindelijk werden opgevangen door Nederlanders die hun huis openstelden. In die situatie raakten verschillende asielzoekers zoek. Het Centraal Opvang Asielzoekers (COA) waarschuwde vorige week nog dat ze deze situatie niet nog een keer wilden meemaken.

Drie jaar geleden, twintig jaar nadat de belegering van Sarajevo in 1992 begon, meldde de UNHCR dat ruim 300.000 mensen nog niet waren teruggekeerd naar de huizen waar ze voor de oorlog in hadden geleefd.

Kosovo
In de nasleep van de oorlog in Joegoslavië raakten door de oorlog in Kosovo weer bijna een miljoen mensen ontheemd. In een paar weken vluchtten bijna 900.000 Kosovaren naar Macedonië en Montenegro. Een crisis voor de deur van Europa lag op de loer, zeker omdat beide landen de toestroom niet aan konden. Macedonië dreigde de grens te sluiten als Europa geen actie ondernam.

Ook hier had de UNHCR een belangrijke rol in het herverdelen van een groot aantal vluchtelingen. Zo'n honderdduizend werden uiteindelijk overgeplaatst. Duitsland nam de meesten op en in Nederland werden Kosovaren opgevangen in Ter Apel en Ermelo.

Het feit dat dezelfde regio op dit moment eenzelfde ontwikkeling doormaakt, zet deze historische crisis weer op de voorgrond, aldus Betts in de Guardian. "Het is een duidelijke parallel, waarbij helder wordt hoe, onder supervisie van de Verenigde Naties, landen gezamenlijk tot een oplossing kunnen komen in het gebied."

Deze foto, uit 1994, toont Tutsi's in een vluchtelingenkamp in Kabgayi. Bijna twee miljoen mensen sloegen op de vlucht tijdens de genocide in het land. Beeld AFP
Deze foto, uit 1994, toont Tutsi's in een vluchtelingenkamp in Kabgayi. Bijna twee miljoen mensen sloegen op de vlucht tijdens de genocide in het land.Beeld AFP

Rwanda
Een andere vergelijking met de Syrische vluchtelingencrisis is de vlucht van de Rwandese bevolking in 1994, toen de genocide in het Afrikaanse land plaatsvond. De massale uittocht van mensen toen legde een grote druk op de buurlanden Uganda en Congo, die de plotselinge toestroom niet aankonden. Uiteindelijk vluchten ruim twee miljoen mensen het land uit, bang voor geweld van de Hutu's. Achthonderdduizend mensen lieten in enkele weken het leven.

De vluchtelingen werden vooral opgevangen in Uganda en Congo (het voormalige Zaïre). Weliswaar repatrieerden twee jaar na de genocide ruim 150.000 mensen, deels omdat de situatie in de haastig opgetrokken vluchtelingenkampen schrijnend was, maar nu, ruim twintig jaar na de oorlog, zijn nog steeds niet alle vluchtelingen terug. Nog ruim tweehonderdduizend mensen willen graag terug. Volgens cijfers van de UNHCR ligt Rwanda op schema om jaarlijks zo'n tien- tot twaalfduizend mensen opnieuw op te nemen.

De genocide in Rwanda wordt in de media veelal gebruikt als ijkpunt voor een groot aantal vluchtelingen. Bijvoorbeeld twee jaar geleden, toen directeur Tineke Ceelen van Stichting Vluchteling meldde dat de exodus van 40.000 Syrische vluchtelingen 'de grootste was sinds Rwanda'. Het lijkt er nu op dat Syrië die plaats snel zal overnemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden