Historische dromen over een grootser Rotterdam

Had de skyline van Rotterdam er anders uitgezien als de Schroevenbrug van Claes Oldenburg was geplaatst? En krijgt die een herkansing? 'Utopische dromen' vertelt het verhaal.

Hoe anders had de skyline van Rotterdam er uitgezien als architect Rem Koolhaas in 1980 wel een uitkijktoren had mogen maken? En als de schroevenbrug van Claes Oldenburg toch was gerealiseerd? En was Rotterdam nu een groenere stad geweest als het plan voor een koeienweide op het Schouwburgplein was uitgevoerd?

'Utopische dromen', zo heet de expositie in het tentoonstellingscentrum Tent in Rotterdam. Gastcurator Reyn van der Lugt laat daar toekomstplannen zien die Rotterdam beter en grootser hadden moeten maken. De meeste zijn nooit uitgevoerd. Sommige werden afgelast of hielden maar kort stand. Maar waren ze wel zo los gezongen van de werkelijkheid, die oude plannen en dromen van architecten en kunstenaars voor een nieuw Rotterdam? Of waren ze gewoon hun tijd vooruit?

Neem bijvoorbeeld het idee van Rem Koolhaas om een 100 meter hoge uitkijktoren te maken door een deel van de te slopen oude Willemsbrug recht overeind te zetten. De Willemstoren kwam er niet om een vrij banale reden: de directie van de Euromast vreesde concurrentie. Maar wat zou het een opvallende blikvanger zijn geweest; een mooie verwijzing ook naar de oer-Rotterdamse havenkranen en bovendien een visionair staaltje van hergebruik.

Nog zo'n imposante toevoeging aan de stad had de schroevenbrug kunnen zijn van kunstenaar Claes Oldenburg. Hij is bekend door kunstwerken in de openbare ruimte waarin hij grote versies toont van alledaagse objecten als een schroef of wasknijper. Voor de Nieuwe Maas ontwierp hij eind jaren 70 een brug bestaand uit twee enorme gebogen schroeven die elkaar raken in het midden. Hij baseerde zich daarbij op zijn sculptuur 'Schroefboog' die hij eerder had gemaakt en die later een plek kreeg in de tuin van Museum Boijmans Van Beuningen. De brug werd niet gerealiseerd, omdat het monumentale pand Het Witte Huis en alle gebouwen rondom de Oude Haven ervoor gesloopt hadden moeten worden. Ook had op die plek dan een monstrueus verkeersplein met fly-overs moeten komen.

Volgens Van der Lugt had de schroevenbrug de skyline van Rotterdam nog beroemder kunnen maken dan de later gerealiseerde sierlijke en ranke Erasmusbrug van architect Ben van Berkel. Stiekem hoopt hij op een herkansing voor dit ontwerp, nu de stad twee nieuwe bruggen wil bouwen. Maar of de Rotterdammers zitten te wachten op zo'n bombastische brug, die waarschijnlijk ook lastig is te realiseren, is maar de vraag.

Ponton 010

Wat wel doorging was het project Ponton 010 in 1980, al duurde het maar kort. Deze drijvende tribune voor 1100 mensen voer zo'n tien keer heen en weer over de Maas. Er waren optredens aan boord met de stad als decor. Het ponton moest voortijdig uit de vaart worden genomen vanwege de slechte zomer. Ook was het een obstakel voor de scheepvaart.

Van der Lugt wilde niet alleen terugblikken. Als aanvulling op de historische toekomstfantasieën vroeg hij vijf hedendaagse kunstenaars naar hun dromen. Ook om daarmee een debat uit te lokken over de toekomst van de stad, die na 75 jaar wederopbouw (bijna) af is. Van der Lugt: "Waar heeft Rotterdam nu nog echt behoefte aan?" Die vraag stellen past volgens hem in een traditie. Sinds het bombardement in 1940 kregen kunstenaars en architecten veel ruimte om hun toekomstplannen voor de stad te presenteren. Dat gebeurde onder meer tijdens grote manifestaties als E55, de Floriade (1960) en C70.

De hedendaagse utopieën verbleken daar toch een beetje bij. Zo gaat schrijver Elfie Tromp in de tentoonstellingsruimte werken aan haar nieuwe boek, waarbij bezoekers op een scherm kunnen meelezen wat ze schrijft over de stad. Filmer Han Hoogerbrugge neemt het publiek mee op een virtuele wandeling langs alles wat hij mist in het Rotterdam van nu. Hij eindigt op het Hofplein, waar hij een monument - een sloopkogel - wil oprichten voor alles wat afgebroken werd. Elian Somers komt niet met een toekomstdroom, maar geeft met foto's van het Eiland van Brienenoord, de laatste paradijselijke plek van Rotterdam, commentaar op de bouwwoede van de stad. Het architectencollectief Cookies wil Rotterdam omvormen tot de enige stad ter wereld waar mensen anoniem kunnen blijven.

Windmolens

Het meest tot de verbeelding spreekt nog het idee van ontwerper Richard Hutten. Hij wil de hoogste gebouwen in de stad energieneutraal maken door er eenvoudige windmolens op te plaatsen. Net zoals vroeger windmolens op de stadswallen stonden. Een utopisch plan kun je het niet noemen. Om nog maar te zwijgen over de impact op de skyline.

Misschien ligt het aan de keuze van de kunstenaars, dat de eigentijdse fantasieën over een mooier en beter Rotterdam minder weten te verrassen. Ze roepen niet de verwondering op die je ervaart bij de historische toekomstdromen. Verwondering vooral dat ze niet gerealiseerd zijn. Of nog zo actueel.

Utopian Dreams, t/m 10 juli in Tent, Witte de Withstraat 50, Rotterdam.

Koeien in centrum van Rotterdam

In 1969 stelde kunstenaar Wim Gijzen voor om het kille Schouwburgplein in Rotterdam te veranderen in een weiland met koeien en knotwilgen. Zijn ontwerp kwam nooit verder dan de tekentafel. Veertig jaar later verschijnt in NRC Next zijn fotomontage van koeien tegen het decor van concertgebouw De Doelen. In de veronderstelling dat het centrum van Rotterdam er echt zo uitzag in het verleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden