Column

Historische breuk dreigt in het CDA

Hans Goslinga:
Hans Goslinga: "Het begrip patriottisme kent een politieke revival."Beeld Jorgen Caris

Is patriottisme het antwoord op de identiteitscrisis waarin de Nederlandse samenleving na de ontzuiling lijkt te verkeren? Het begrip beleeft de laatste decennia een politieke revival, zowel in de zin van vaderlandsliefde als in de betekenis van breekijzer in verstarde verhoudingen.

PVV-voorman Wilders had zonder twijfel beide betekenissen voor ogen, toen hij de uitslag van het Oekraïne-referendum aanduidde als een 'Patriottische Lente'. Net als eerder Bolkestein en Fortuyn plaatst Wilders zich graag in de traditie van de patriottische beweging die aan het einde van 18e eeuw in verzet kwam tegen het verstarde bestel onder Oranjestadhouder Willem V en de stoot gaf tot een kortstondige democratische revolutie. Tegelijk hebben deze drie politici laten zien dat zij een hernieuwd patriottisme ook zien als voertuig in hun strijd tegen immigratie van moslims en vergroting van de invloed van de Europese Unie.

Des te opvallender is het dat nu ook CDA-voorman Buma, een politiek kleinkind van de stichters van een verenigd Europa, het patriottisme omarmt. In een artikel in het blad CD Verkenningen propageert hij, samen met zijn fractiegenoot Heerma, gezonde vaderlandsliefde en dominantie van de joods-christelijke cultuur als het fundament van onze samenleving. Zij zien het als een taak van het onderwijs dit patriottisme aan de jonge generaties over te dragen.

Pluriformiteit
Neemt het CDA hier definitief afscheid van pluriformiteit als grondslag van de gemeenschap, de erfenis van Abraham Kuyper met als kern de gewetensvrijheid? Het lijkt er sterk op. Buma en Heerma beschouwen patriottisme weliswaar meer als de deugd van toewijding aan de publieke zaak dan als nationaal chauvinisme, maar de grens tussen deugd en sentiment is een dunne.

Geert Wilders Beeld anp
Geert WildersBeeld anp
Piet Hein Donner Beeld anp
Piet Hein DonnerBeeld anp

Dat blijkt al uit het feit dat zij hun pleidooi direct koppelen aan de komst van 'grote aantallen vluchtelingen' uit islamitische landen. Anders dan hun geestverwant Angela Merkel houden zij de islam angstvallig op afstand van de 'heersende cultuur'. Merkel hield haar landgenoten vorig jaar augustus voor er rekening mee te houden dat het toekomstige Duitsland 'niet louter blank en christelijk meer zal zijn'. Buma en Heerma nemen daarentegen, meer in lijn met de Hongaarse christen-democraat Orbán, een afwerende houding aan tegenover vreemdelingen.

Die houding verleidt hen nu zelfs de overheid een rol toe te kennen bij het uitdragen van een publieke moraal via het onderwijs. Daarmee zetten zij feitelijk ook de vrijheid van onderwijs op de helling en koersen zij aan op een soort staatsreligie. Die neiging komt niet voor het eerst op in het CDA. Tien jaar terug pleitte de theoloog Gerrit de Kruijf in het blad CD Verkenningen voor zo'n publieke religie. Hij zag voor zich een door de overheid gestimuleerde cultuur met rituelen en symbolen, waaraan in de verdeelde, ontzuilde en van God los geraakte samenleving iedereen 'een zekere warmte' zou kunnen ontlenen.

Culturele homogeniteit
Piet Hein Donner bestreed deze gedachte in de geest van Kuyper fundamenteel. Wie streeft naar culturele homogeniteit en van de overheid zingeving verwacht, is gevaarlijk bezig, zei hij. Aan het eind van de weg ligt een totalitair systeem dat de publieke religie gebruikt om mensen uit te sluiten. Je moest, aldus Donner, de consensus van een vreedzame samenleving niet zoeken in de grootste gemene deler, maar in de erkenning van de verschillen.

Sinds dit principiële titanengevecht is het CDA op twee benen blijven hinken, maar lijkt de politieke top nu voor de lijn-De Kruijf te kiezen. De vraag is hoe deze stap valt te rijmen met het concept van de 'partij van de samenleving'. De consequentie is immers dat niet de samenleving maar politiek Den Haag gaat bepalen wat vaderlandsliefde is en derhalve ook wat als 'onvaderlandslievend' moet worden aangemerkt. Het onderzoek van de Amerikaanse senator McCarthy in de jaren vijftig naar 'onAmerikaanse activiteiten' heeft laten zien waartoe dat kan leiden.

De tendens van afweer zit trouwens al in het immigratie- en integratiebeleid, waarin de toelating tot verblijf en volwaardig Nederlanderschap aan steeds strengere eisen wordt onderworpen. De slagbomen zijn eenvoudigweg verplaatst van de grens naar het traject van inburgering. De fysieke verschansing wordt vervangen door een culturele verschansing. Het patriottisme van Buma en Heerma, dat als een historische breuk in het christen-democratische denken mag worden beschouwd, zal die tendens verder versterken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden