'Historisch debat' blijkt wassen neus

Voor het eerst in de geschiedenis is er in het Zuid-Afrikaanse parlement een speciaal debat gevoerd over de positie van de Afrikaners. Het debat, over heikele onderwerpen als een eigen volksstaat, werd op voorhand al 'historisch' genoemd. De datum was zelfs verschoven naar deze week, omdat president Mandela er persoonlijk bij wilde zijn.

Esther Bootsma

Het debat had echter iets ongemakkelijks. ,,Ik heb er gemengde gevoelens over'', zei de leider van de Nieuwe Nationale Partij (NNP), Martinus van Schalkwijk. Hij had er grote moeite mee dat de Afrikaners als een probleem worden beschouwd, terwijl zijn partij juist constructief wil samenwerken met de regering. Het initiatief van vice-president Mbeki tot een speciaal debat noemde hij daarom enigszins 'verdacht'.

Mbeki presenteerde het parlement de bevindingen van een serie gesprekken die hij en minister van binnenlandse zaken Buthelezi de afgelopen twee jaar hebben gevoerd met organisaties van Afrikaners. De vice-president besloot in 1997 tot deze rondgang, omdat er steeds meer ongeruste en negatieve geluiden klonken. ,,Kranten begonnen te schrijven dat Afrikaners zich vernederd en gemarginaliseerd voelden'', aldus Mbeki. Ze schreven dat de regering vijandig tegenover hen stond, dat ambtenaren hun banen kwijtraakten aan zwarten, dat hun taal en cultuur werden bedreigd. ,,59 procent van de Afrikaners vreest zelfs dat hun taal uiteindelijk zal uitsterven'', citeerde hij uit een opinie-onderzoek.

Maar de grote vraag is uiteraard: wie zijn de Afrikaners? Wie vertegenwoordigt hen? En horen de bruine Afrikaanssprekenden - een veel grotere groep dan de blanke - er ook bij? Mbeki citeerde de voormalige hoofdredacteur van de opgeheven krant Vaderland, Harald Pakendorf, volgens wie de Afrikaners te verdeeld zijn om een apart debat aan te wijden. Het enige wat hen bindt, is hun wens tot behoud van hun eigen taal, maar die zorg hebben de andere negen minderheids-taalgroepen in Zuid-Afrika ook, aldus Pakendorf. Hij noemde een debat over de Afrikaners absurd.

Tussen de Afrikaner parlementariërs bleek inderdaad weinig overeenstemming. Terwijl leider Constand Viljoen van het Vrijheidsfront pleitte voor een eigen volksstaat voor Afrikaners, zei Van Schalkwijk dat zijn partij NNP daar juist faliekant tegen is.

Aangezien zowel de NNP als het Vrijheidsfront het slecht doet in de opiniepeilingen, was het voor Mbeki een koud kunstje om het onderwerp volksstaat met wat vage woorden af te doen. Hij beloofde dat er na de verkiezingen een commissie komt, die de culturele, religieuze en taal-rechten van gemeenschappen moet beschermen. Deze commissie zal volgens Mbeki een diepgaande studie doen naar mogelijkheden tot zelfbeschikking, zoals die volgens het Vrijheidsfront door de grondwet worden geboden. Tevens beloofde Mbeki in zijn presidentiële kantoor een 'mechanisme' in het leven te roepen dat de taal- en culturele rechten zal 'promoten'.

Viljoen prees deze beloften, maar zei er wel bij dat Mbeki altijd met dit soort mooie filosofische toespraken komt, en dat nog maar moet worden afgewacht of er iets van terecht zal komen. En zo werd het debat allesbehalve historisch, maar draaide het uit op een serie zoetsappige bevestigingen dat de regering en de Afrikaners het beste met elkaar voorhebben en willen samenwerken.

Met zijn gespreksronde lijkt Mbeki dan ook een goede zet te hebben gedaan. Aan de ene kant heeft hij de onderlinge verdeeldheid van de Afrikaners nog meer aan het licht gebracht. En aan de andere kant lijkt hij de bevolkingsgroep, die nog steeds de wonden likt van de afschaffing van haar privileges, enigszins gerust te hebben gesteld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden