Column

Historisch besef

Beeld Trouw

Waarom zouden kinderen op school jaartallen moeten leren die ze ook op hun i-phone kunnen opzoeken? Lerares Arianne van Os vroeg het zich gisteren in deze krant hardop af. Dat soort twijfels hoor je vaker, en niet alleen ten aanzien van jaartallen. Elke feitenkennis is tenslotte op te zoeken. Het probleem is alleen dat iemand zónder feitenkennis steeds minder reden heeft óm iets op te zoeken. 

Een wereld zonder inzicht valt domweg samen met zichzelf en roept geen verwondering meer op. Dat geldt ook voor geschiedenis. Je kunt erover twisten welk jaartal wel en welk niet in het geheugen gegrift moet staan. In het verleden is die becijferde kennis ongetwijfeld overdreven. Maar dat is lang geleden. Sindsdien brak het inzicht door dat historie een verhaal is dat verteld moet worden. Jaartallen zijn de leestekens daarvan. Onopvallend, maar onmisbaar om de 'zin' te kunnen structureren.

Mijn eigen cd-kast heb ik geordend op geboortedatum van de componist. Als ik ervoor ga staan zíe ik letterlijk hoe de muziekgeschiedenis voortschrijdt. Bach was vóór Mozart, en pas na die laatste kon Beethoven komen. Dan is het nog een heel eind naar Wagner, om van Stockhausen en zijn bewonderaar John Lennon maar te zwijgen. Dankzij die orde worden al die uren muziek een verhaal en krijgen ze een begrijpelijke logica.

Geschiedenis ontvouwt zich

Dat laatste is niet eens zo'n heel oud inzicht. Het idee dat geschiedenis meer is dan de ene gebeurtenis na de andere, werd pas ruim twee eeuwen geleden gemeengoed. De historie ontrolt zich niet alleen maar ontvóuwt zich ook, en daarom is wat in het ene tijdvak waar en normaal is dat in het andere tijdvak niet per se.

Tegen het einde van de achttiende eeuw zijn we historisch gaan denken en sindsdien ziet het verleden er anders uit. Ook dat inzicht valt dus zelf onder de wet van de geschiedenis.

De middeleeuwers hadden er geen raad mee geweten. Ze leefden in een soort eeuwig heden. Natuurlijk, koningen kwamen en gingen, mensen werden geboren en gingen dood - maar daarmee veranderde de orde van de wereld niet, geborgen als ze was in de hand van de Eeuwige zelf.

Misschien heeft dat gevoel voor historiciteit niet alleen een begin, maar ook een einde. In de huidige discussies rond standbeelden van oude helden en de viering van nationale herinneringen lijkt dat besef te verdwijnen. 'Het verleden is een vreemd land', zo luidt de magistrale openingszin van L.P. Hartley's roman The Go-between. 'Ze doen de dingen daar anders.' In de huidige controverses wordt het verleden maar al te vaak een soort heden, beoordeeld naar de maatstaven van nu.

Ordening

Wil geschiedenis de diepte houden die haar pas begrijpelijk maakt, dan kan ze het zonder een ordenings-principe niet stellen. En jaartallen zijn daarvoor de meest inzichtelijke instrumenten. Iedereen ziet onmiddellijk dat je iets uit 1789 niet de oorzaak kan laten zijn van iets uit 1517.

Alleen wanneer de tijd een eeuwig heden wordt, kun je al die cijfers vergeten - om ze eventueel op te zoeken wanneer je ze écht nodig hebt. Ik garandeer dat dat laatste nauwelijks zal gebeuren. Waarom zou je je nog om dat hele verleden bekreunen?

In een niet-historische wereld valt heel goed te leven. De mensheid heeft dat duizenden jaren lang gedaan. Maar een vooruitgang lijkt me dat niet. De werkelijkheid wordt platter en onbegrijpelijker wanneer we eenmaal vergeten zijn dat er ooit zoiets als 'historie' bestond.

Lees hier de eerdere columns van Ger Groot

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden