Historie conclaaf / Prelaten op water en brood

De geschiedenis laat zien dat het kiezen van een paus niet altijd van een leien dakje is gegaan. Er werd gekonkeld, met steekpenningen gestrooid en vaak bemoeiden ook wereldlijke machthebbers zich ermee. Dat is nu voorbij.

In 1271 hadden de stadsbestuurders van het Italiaanse Viterbo er genoeg van. Het was bijna drie jaar na de dood van paus Clemens IV en nog steeds ruzieden de kardinalen over zijn opvolging. De geïrriteerde vroede vaderen sloten hen op in het buitenverblijf van de paus en zetten hen op water en brood. Toen dat nog niet hielp, liet men het dak slopen en stelde de prelaten bloot aan de elementen. Ook werden de toiletten niet langer schoongemaakt en kregen zieke kardinalen geen doktershulp. In drie dagen was er nieuwe paus: Gregorius X.

Drie jaar na zijn verkiezing vaardigde deze Gregorius strenge richtlijnen uit met betrekking tot de pauskeuze. Voortaan moesten de kardinalen tien dagen na het overlijden van een paus bijeenkomen om zijn opvolger te kiezen. Daartoe dienden allen zich te verzamelen in één kamer die werd afgesloten met een sleutel (cum clave, conclaaf). Via het raam kwam eten en drinken naar binnen. Ander contact met de buitenwacht was streng verboden. Als men na drie dagen niet tot een besluit kwam, moest het gezelschap op rantsoen worden gezet. Na nog eens vijf dagen kreeg men alleen nog maar water, brood en wijn.

Aanvankelijk werkten de regels goed. De eerste drie opvolgers van Gregorius werden binnen enkele dagen gekozen. Maar Johannes XX (1276-1277) trok de richtlijnen weer in. En dus begon de ellende van voren af aan. Bonifatius VIII maakte daar in 1294 definitief een einde aan; hij legde de regels van Gregorius vast in het kerkelijk recht. Ze gelden in grote lijnen nog steeds, al hebben latere pausen, tot en met Johannes Paulus II, ze aangepast, verzacht en verfijnd.

Hoewel het pausschap in theorie voor elke niet getrouwde katholieke man van onbesproken gedrag openstaat, is er sinds Urbanus VI (1378-1389) nooit meer een niet-kardinaal tot paus gekozen. Het hardnekkige verhaal dat er in de vroege Middeleeuwen ook een vrouw op de pauselijke troon heeft gezeten -ene 'pausin' Johanna- is een fabeltje.

Wat de kardinalen betreft, hun alleenrecht op het kiezen van de paus -met tweederde meerderheid- dateert uit het jaar 1179. Voor die tijd werd de paus-bisschop van Rome aanvankelijk gekozen door de clerus en de gelovigen van de stad, waarna men de keuze ter goedkeuring voorlegde aan de bisschoppen van de naburige diocesen. Later, in de vierde en vijfde eeuw, kregen de keizers een belangrijke greep op de pauskeuze en werd de invloed van het volk beperkt. Paus Felix III (526-530) benoemde zijn eigen opvolger.

Halverwege de negende eeuw werd het kiesrecht van de leken beperkt tot de edelen. Vanaf 1059 waren het voortaan uitsluitend de kardinalen die de paus kozen, maar tot 1179 werd hij pas in zijn ambt bevestigd nadat de Romeinse clerus en de edelen akkoord waren gegaan.

De strenge regels bij het conclaaf verhinderden niet dat in de vijftiende, begin zestiende eeuw het pausschap regelmatig aan de meest biedende werd verkocht. Beruchte voorbeelden zijn de manier waarop Innocentius VIII en Alexander VI, de Borgia-paus, in respectievelijk 1484 en 1492 tot het hoogste ambt kwamen. Het concilie van Trente (1545-1563) maakte aan deze misstand een einde.

In 1730 werd Bernardino Conti, een middelmatige kardinaal, het slachtoffer van een malicieuze grap. Collega's op het conclaaf zeiden hem dat hij paus zou worden. Hij raakte zo opgewonden dat hij een hartaanval kreeg en stierf.

En dan was er nog het conclaaf van augustus 1978, het op één na kortste uit de geschiedenis. Na een dag koos men de patriarch van Venetië, Luciani, tot paus. Niet omdat men hem de geschiktste man vond, maar om voor een aantal machtige en hierdoor ongewenste kandidaten de weg naar het pausschap te blokkeren. ,,Moge God u vergeven voor wat u mij hebt aangedaan'', zei de nieuwe paus Johannes Paulus I tot de kardinalen. Drieëndertig dagen later was hij dood.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden