Historie als nieuw fundament Orientalis

Artist impression van de nieuwe entree van Orientalis. (Trouw)

De plannen zijn er. Nu het geld nog. Er is 19,5 miljoen euro nodig voor de renovatie van Orientalis, voorheen het Bijbels Openluchtmuseum. Interim-directeur Peter Berns: „We richten ons op overeenkomsten tussen wereldreligies.”

Na de abrupte sluiting in november 2009 hield Museumpark Orientalis in het dorpje Heilig Landstichting (gemeente Groesbeek) bij Nijmegen vier werknemers over. Voor hen zijn spannende dagen aangebroken. Of het voormalige Bijbels Openluchtmuseum een doorstart kan maken, hangt af van de Provinciale Staten van Gelderland. Die beslissen morgen of zij het rooms-katholieke devotiepark uit 1911 een overbruggingssom van 835.000 euro waard vinden.

Interim-directeur Peter Berns van Orientalis is positief gestemd. Sinds mei zwaait hij de scepter over het vrijwel verlaten museumpark. In een paar maanden schreef hij het beleidsplan ’Zinvol Beleven’. Daarin staan plannen om Orientalis weer in de bezoekersgunst te brengen.

Verder traden nieuwe besturen aan bij het museum en de kerkelijke Heilig Land Stichting, die gronden en panden aan het museumpark verhuurt. Ook is er een eind gekomen aan de juridische strijd met de bisschop van Den Bosch over de vraag wie er zeggenschap heeft over de boodschap die het park uitdraagt.

Berns staat bekend als ’museumdokter’ die plannen bedenkt voor musea in moeilijkheden. „Eerst duik ik in de geschiedenis voor een diagnose”, zegt hij. „Dan maak ik een plan.”

Wat Berns aantrof bij Orientalis was het overblijfsel van een uniek rooms-katholiek devotiepark. Voortschrijdende ontkerkelijking leidde in 1970 tot omvorming van het devotiepark tot Bijbels Openluchtmuseum, met een algemeen christelijk karakter. Dat werd in 2007 Museumpark Orientalis gedoopt, waarin aandacht was voor jodendom, christendom en islam. Na die laatste vernieuwing daalde het jaarlijkse bezoekersaantal van 120.000 naar 70.000.

Orientalis leed aan twee kwalen, ontdekte Berns. De gebouwen en voorzieningen waren verouderd en in slechte staat. Panden brokkelden af. Daartegen konden touch screen-schermen en jongerentaal niet helpen. Verder bleek het concept van het park vaag. In de nagebouwde huisjes uit het Midden-Oosten of in de kopie van het paleis van Pilatus stonden tv-schermen met pittige cabaretfragmenten over het geloof. Voor sommigen was dat als vloeken in de kerk. En wat was precies de strekking van dit alles?

Bezoekers wisten niet wat ze konden verwachten: nieuwtestamentische taferelen of een postmoderne tocht langs de wortels van de multireligieuze samenleving? „Het museum heeft zich te veel van het bestaande publiek vervreemd”, constateert Berns. „Nieuwe bezoekers kregen eerst een introductiefilm te zien en werden daarna letterlijk en figuurlijk het bos ingestuurd. Ze wisten niet wat ze gingen zien.”

Aan dat verval en die verwarring komt een eind. Bouwvakkers zijn net met het restaureren begonnen. De contacten met het bisdom Den Bosch zijn volgens Berns hersteld na de twisten uit het verleden. De ideeën van de stichters van het park, onder andere kapelaan Arnold Suys, zijn de basis van het nieuwe concept. Hun nagebootste bijbelse dorpjes verbeelden al meer dan een eeuw belangrijke plekken uit het leven van Jezus. Berns: „Die historie is het fundament van het park.”

Die visie betekent de hereniging van de rooms-katholieke begraafplaats van Heilig Land Stichting en de bijbelse dorpjes. Die twee parkdelen werden in 1989 gescheiden. Daarmee verdwenen historische parkonderdelen als de Calvarieberg en de Hof van Olijven achter een hek. Gidsen konden bezoekers niet meer het hele verhaal van Jezus’ leven, sterven en opstanding vertellen.

Die parkwandelingen moeten weer terugkeren, vindt Berns. Hij kiest daarnaast voor een thematische presentatie van alle grote wereldreligies. Dat is nodig om een breed publiek aan te spreken. Zo wil hij een spirituele tuin creëren met daarin een boeddhistische tempel. Iedereen moet zich thuis kunnen voelen bij Orientalis. Berns’ plan gaat uit van het gegeven dat de helft van de Nederlanders is geïnteresseerd in religie en spiritualiteit, maar niet meer ter kerke gaat.

Orientalis zal zich verder sterk op jongeren en het onderwijs richten. Volgens Berns tonen festivals als Xnoizz Flevo, de EO-Jongerendag en Lowlands aan dat veel jongeren zingeving belangrijk vinden. Bij het huidige bedoeïenendorp in het museumpark kan daarom een evenementenweide komen. Het ideaalbeeld van Berns? „Dat Orientalis uitgroeit tot het nationaal debatcentrum over de rol van religie en cultuur in de samenleving.”

Een vernieuwd entreegebouw moet bezoekers wegwijs maken in het park. Er komt een glazen koepel over het pand: het grote voorportaal van wat in de jaren dertig ’s werelds grootste kerk (17.000 zitplaatsen) had moeten worden. Die megabasiliek kwam er nooit. Het voorhof moet in een atrium veranderen met een museumcafé, themawinkels, exposities, een bezoekerscentrum en een auditorium. „Dit entreegebouw geeft je meteen de juiste context mee van ons museumpark”, zegt Berns. „Voorheen miste je dat.”

Het bedrijfsplan voorziet in heropening in 2012, 100.000 bezoekers in 2015 en 175.000 in 2020. Een andere bedrijfopzet moet de exploitatiekosten laag houden en meer inkomsten genereren. Naast een kern van vaste en seizoensmedewerkers wil Orientalis met 150 vrijwilligers werken. Nog altijd staan 50 vrijwilligers standby. Velen zijn verhalenverteller.

Berns praat met het nabijgelegen Afrika Museum in Berg en Dal en met het Openluchtmuseum in Arnhem – waar Orientalis’ oud-directeur aan het roer staat– over samenwerking.

Voor het zover is, moet Orientalis geld vinden. Eerst is geld nodig om het tot de heropening in 2012 financieel uit te zingen. Het museum klopte voor overbruggingsteun aan bij de provincie Gelderland en het Skanfonds, een charitatieve instelling met wortels in de KRO. Beide besturen nemen deze week een besluit. Hun bijdragen maken volgens Berns de eerste grote sprong mogelijk: het museum moet met een nieuw team beginnen. Daarna heeft Orientalis tijd nodig voor de fondsenwerving om te moderniseren. Van de benodigde 21 miljoen euro moet Berns in 2011 nog 19,5 miljoen vinden.

In 2007 prikkelde een gift van een half miljoen euro van het sultanaat Oman voor de bouw van een moskee in Orientalis de PVV tot Kamervragen. Nog altijd staat het museumpark open voor giften vanuit elke gezindte. Berns: „Misschien dat we voor een hindoetempel investeerders zoeken onder bedrijven uit India. Of voor een boeddhistische tempel op zoek gaan in China.”

Een van de leden van het comité van aanbeveling van het park is volgens Berns oud-premier Dries van Agt, die het park een warmt hart toedraagt en lang in het dorp Heilig Landstichting woonde.

Het zou het kabinet van VVD en CDA volgens Berns sieren een forse eenmalige bijdrage te geven. „Dit kabinet hecht zeer aan godsdienstvrijheid in het regeerakkoord en kan de daad bij het woord voegen”, zegt hij. „Er is een schreeuwende behoefte aan goede informatie over wereldreligies en daarom is ons initiatief broodnodig. We zien de samenleving uiteenvallen, terwijl binding wezenlijk is. We willen ons richten op overeenkomsten tussen de wereldreligies, niet de verschillen.”

Berns benadrukt dat hij niet om structurele subsidies vraagt. Ook andere overheden, van de gemeente Groesbeek tot de Europese Unie, kunnen een steunverzoek verwachten, net als andere landelijke fondsen. In 2017 wil het park een sluitende begroting hebben.

Toch verdient het museumpark ook nu geld, zij het mondjesmaat. Scholen kunnen er op aanvraag terecht en bedrijfsbijeenkomsten zijn mogelijk. Afgelopen zomer was het park gastheer van multiculturele sessies van jonge werknemers van het Duitse staalconcern Krupp Mannesmann. „Ze komen volgend jaar weer”, zegt Berns. „We zien meer mogelijkheden voor zulke bedrijfsbijeenkomsten.”

In het jubileumjaar 2011 houdt Orientalis een aantal open dagen voor een blik achter de schermen. Bovendien vindt dan de opening plaats van het Arabisch dorp ’Bait al-islam’, met een moskee, Koranhuis en Huis van Mohammed.

Met één religieus getinte traditie wil Orientalis niet wachten: het exposeren van een kleine selectie uit haar collectie van duizend internationale kerstgroepen. Gezien de tijdelijke parksluiting zijn ze tussen 17 en 31 december te bewonderen in de Stevenskerk in Nijmegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden