Historicus die Duitsland schokte met zijn theorie over nazi-misdaden

Hitler was lui en wist amper wat hij precies wilde. Een verontrustende gedachte.

Hij joeg menig historicus op de kast met zijn stelling dat Hitler een 'zwakke dictator' was geweest. De misdaden van zijn Duitse Rijk waren niet allemaal tot in detail beraamd door Hitler en zijn trouwe trawanten, maar het resultaat van rivaliserende bureaucratieën die in het gevlij wilden komen bij de afwezige en zelfs luie leider. Zo zou Hitler ook in kleine kring nooit hebben gesproken over de uitvoering van de Endlösung, de massamoord op de Joden. Hij was wel de inspirator ervan, maar hij hield zich verre van de gang van zaken. Hitler was vooral bekommerd om zijn eigen positie en hield zich graag afzijdig. De moordmachinerie was het uitvloeisel van versnipperde besluitvorming in nazi-Duitsland, waaraan grote aantallen mensen in vele organisaties en geledingen deelnamen. Er was sprake van een 'cumulatieve radicalisering'.

De stellingen van Hans Mommsen wekten beroering in Duitsland. Want de gruwelen van het Derde Rijk waren niet alleen toe te schrijven aan Hitler en de nazi-elite. In Mommsens visie waren veel brede lagen van de Duitse bevolking erbij betrokken. Hitlers 'utopische doel' om de Joden uit te roeien, werd gretig opgepakt door mensen die hun ijver, doelmatigheid, betrouwbaarheid en onmisbaarheid wilden bewijzen.

Mommsen werd een controversieel figuur. In de jaren tachtig stond hij centraal in een langdurig intellectueel debat dat doorgalmde in heel Duitsland. Hij verzette zich tegen interpretaties die de misdaden van het Derde Rijk op gelijke voet stelden met die van Stalin in de Sovjet-Unie. Die vergelijking zou de voedingsbodem voor een 'nieuw nationalisme' kunnen vormen, zei hij.

In zijn visie had de ontwikkeling van de samenleving, de cultuur en politiek van Duitsland in de 19de eeuw het ontstaan van het nationaal-socialisme praktisch onvermijdelijk gemaakt. In deze theorie van de 'bijzondere weg' werd hij gesteund door zijn tweelingbroer Wolfgang, ook historicus, net als zijn andere broer Karl, zijn vader Wilhelm en grootvader Theodor.

Hans werd in 1968 hoogleraar aan de Ruhr-Universität in Bochum en bleef dat tot zijn pensioen in 1996.

Zijn vader, die geschiedenis van de 19de eeuw doceerde aan de universiteit van Marburg, werd in 1945 ontslagen, omdat hij het nationaal-socialisme zou hebben verweven in zijn colleges. Later zou zijn zoon Hans van leer trekken tegen historici die zondebokken aanwijzen voor praktijken waaraan velen zich schuldig hadden gemaakt. Hij vond dat zijn vader had moeten boeten, terwijl echte propagandisten vrijuit gingen. Mommsen was in debat vaak fel en agressief, dus tv-programma's nodigden hem graag uit. Hij betrok zijn stellingen liever in artikelen dan in boeken, die een langere adem vereisten.

In de jaren zestig vestigde hij zijn naam met een studie over de brand in het parlementsgebouw, de Rijksdag, in 1933. Die brand was gesticht door een eenling, de Nederlandse communist Van der Lubbe, stelde hij, in tegenstelling tot de algemeen aanvaarde theorie dat de brandstichter alleen maar ten tonele was gevoerd als afleiding van een nazi-complot om de democratie af te schaffen. Ook in deze kwestie stelde Mommsen al dat Hitler en zijn kliek geen uitgedachte plannen hadden klaarliggen. Ze maakten van de brand wel gebruik om hun terreur te rechtvaardigen.

Later, toen Hans Mommsen zijn reputatie had gevestigd, veroorzaakte hij opschudding met zijn studie over Volkswagen. Het bedrijf had hem daartoe zelf opdracht gegeven in 1986. Het resultaat dat acht jaar later in boekvorm verscheen, viel de leiding van Volkswagen rauw op het dak. Heel Duitsland was geschokt door zijn bevindingen. Iedereen wist wel dat Volkswagen was opgericht om Hitlers visie van een betaalbare auto voor de gewone man te verwezenlijken. Een auto voor 999 rijksmark, dat was het doel. Maar die auto kwam tot stand met slavenarbeid. Zeventig procent van de arbeiders waren buitenlanders, vooral uit bezette Oost-Europese landen. Krijgsgevangenen, gevangenen uit concentratiekampen en vrouwen en meisjes die waren ontvoerd uit bioscopen, kerken en treinen. Ze kregen slaag en nauwelijks te eten. Hun leven was niets waard. Als ze kinderen kregen, werden die doodgehongerd in een nabijgelegen 'kindertehuis'.

De oprichter van Volkswagen, Ferdinand Porsche, was lid van de nazi-partij en toonde zich onverschillig over de wantoestanden. De kleinzoon van Porsche, Ferdinand Piech die tot dit jaar aan de top van het bedrijf stond, klaagde dat Mommsen het op hem en zijn familie had gemunt. Mommsen antwoordde dat de man spoken zag en dat hij eerlijk historisch werk had verricht.

Hans Mommsen werd geboren op 5 november 1930 in Marburg, Duitsland. Hij stierf op zijn 85ste verjaardag in Tutzing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden