Hirsi Ali is geen Spinoza

De vergelijking tussen VVD-kamerlid Ayaan Hirsi Ali en de filosoof Spinoza gaat mank. Spinoza was zeker niet van God los.

De wijze waarop Yoram Stein in een gesprek met de historicus Jonathan Israël, het VVD-kamerlid Hirsi Ali opvoert als vergelijkbaar met Spinoza vind ik misleidend. Hun portretten zo nevenschikkend in deze krant te plaatsen is minstens zo potsierlijk als het uitroepen van Pim Fortuyn tot grootste Nederlander.

Dat Spinoza de gangmaker zou zijn van het moderne ongeloof, klopt niet. De grote Joodse filosoof bevrijdde zich van de toenmalige bekrompenheid in eigen joodse kring, waarmee hij een conflict had over zijn vermeend pantheïsme. Spinoza verdedigde de stelling dat God niet alleen de grond van het bestaan is, maar ook van het wezen der wereld. Het legde een verband tussen schepper en het geschapene, dat later door sommigen ten onrechte als het begin van de verdamping van het idee van God is gezien. Dat tijdgenoten hem voor atheïst uitmaakten, heeftSpinoza zelf al van de hand gewezen.

Hij werd uit de synagoge verbannen, maar Spinoza was daarmee zeker niet van God los. Hij dacht intens na over God. De liefde tot God en ratio hield hij stevig bij elkaar. Degenen die zich nadien van God losgemaakt hebben, kunnen zich niet op hem beroepen. Spinoza was geen Marx, geen Freud en ook geen Nietzsche.

De gedachte dat Spinoza de aandacht deed verschuiven naar het 'hiernumaals', is halfbakken. Spinoza vond dat de mens als individu vergankelijk is, maar dat kwam omdat hij een strikt verschil maakte tussen duur en eeuwigheid, maar hij hield er tegelijk aan vast dat de mens in zijn diepste wezen onvergankelijk is. Hij zou vandaag nog een welkome brugfunctie kunnen vervullen voor de interreligieuze dialoog.

De gedachte dat Hirsi Ali op een islamitische basisschool, waar zij de kindertjes voor de keus stelde tussen Allah of de grondwet, in de voetstappen zou zijn getreden van Spinoza, is absurd. Ze stelde kinderen voor een valse keuze tussen grootheden die Spinoza helemaal niet als strijdig zag. Hirsi Ali riep daarmee herinneringen op aan aan de pedagogie van de Kindergarten in de DDR.

Het is al even absurd om je op Spinoza te beroepen in je afkeer van bijzonder onderwijs, omdat juist het openbaar onderwijs het gesprek over God, dat Spinoza hoog had, nog altijd niet tot haar vrijheden mag rekenen.

De lijfspreuk van de zachtmoedige, voorzichtige Spinoza was 'Caute': 'Behoedzaam!' Hij blijft in deze tijden een lichtend voorbeeld voor een tolerant vredesklimaat in eigen land, dat gediend is met voorzichtigheid, respect en dialoog. Hij staat haaks op het soort confrontatie dat door politici als Hirsi Ali wordt gezocht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden