Opinie

Hirsch Ballin: Komst vluchtelingen stelt óók burgers op de proef

Deelnemers aan een wake op de Dam voor de slachtoffers van 'Fort Europa' met een foto van het aangespoelde Syrische jongetje Aylan Kurdi.Beeld anp

De komst van vluchtelingen stelt hen maar ook de burgers van dit land op de proef. Het gaat om aanvaarden en aanvaard worden, betoogt Ernst Hirsch Ballin.

Toen in 1989 de 'muur' tussen communistische staten en vrije democratieën was geslecht begon een periode van haast euforische wereldwijde erkenning van universele rechten van de mens. Mijn vakgenoten zullen daarbij denken aan de grootse, idealistische Vienna Declaration on Human Rights van de Verenigde Naties van 1993.

Inmiddels eisen steeds meer politieke leiders in naam van het volk - hun volk - het recht om een 'eigen' uitleg aan de rechten van de mens te geven. Dat is steevast een uitleg met minder vrijheden en meer afgedwongen uniformiteit. Hun zondebokken zijn meestal mensenrechtenactivisten of rechters die beweerdelijk 'overvragen', bijvoorbeeld inzake kiesrecht voor gedetineerden of openheid over homoseksualiteit. Was - zo vragen sommige kritische auteurs zich af - de gedachte van universele mensenrechten dan misschien een brug te ver?

Versterking eigen positie
Onbegrijpelijk zijn deze kritische stemmen zeker niet. Universaliteit is soms verward met uniformiteit van mensenrechten. De vele bepalingen in verdragen moeten door nationale staten worden uitgewerkt. Dat is nodig omdat de behoeften van de mensen uiteen kunnen lopen. Maar vaak zijn de machthebbers in die staten eerder bezig met het versterken van hun eigen positie dan met de rechten van hun burgers. Daarom kunnen internationale rechters en toezichthouders niet worden gemist.

Sociaaleconomische veranderingen en migratie veranderen de behoeften aan bescherming. Het gaat niet meer enkel om de vrijheid om in de eigen kring een afwijkend religieus of politiek geluid te laten horen. Belangrijke rechten van de mens zijn ook de rechten die het mogelijk maken nieuwe levensprojecten te beginnen: de rechten van vrije arbeidskeuze, van onderwijs, van gezondheidszorg, van seksuele zelfbepaling, van migrerende werknemers. De rechten van de mens hebben vele gezichten, omdat er zoveel mensen zijn met hun persoonlijk zicht op de eigen existentie.

Mensenrechten kunnen dus niet alleen, ze moeten zelfs op uiteenlopende manieren worden uitgewerkt. Dat is een zaak van democratische wetgeving binnen de kaders van een constitutie die minderheden beschermt. Ze zijn niet alleen maar een breekijzer voor veranderingen die meer vrijheid van handelen brengen, maar beschermen ook de bestendiging van tradities.

Andere bestemming
Mensenrechten beschermen de variëteit die binnen een en dezelfde samenleving kan bestaan. Ze omvatten de mogelijkheid van verschillende levensvormen, en verschillende houdingen tegenover tijd en plaats van leven. Op het moment waarop het vaste centrum van persoonlijke existentie een dwangbuis wordt, zoeken mensen een andere bestemming. Vaak is dat de grote stad in eigen land of de metropool in een ander land.

Er is al decennialang een wereldwijde trek naar de steden. Daar komen steeds weer mensen aan die vaak met grote offers een nieuwe toekomst opbouwen. Ze zijn niet daarom allemaal heiligen; van de kooplieden uit de Gouden Eeuw zullen we dat trouwens evenmin nog beweren, maar wel zijn ze net als de Nederlandse baggeraars in verre landen, architecten en ontwikkelingswerkers op hun manier burgers van de 21ste eeuw.

Anders dan het verhaal van de 'clash of civilizations' ons wil doen geloven, is er geen wereldkaart met daarin monochroom ingekleurde verschillende religies en waardenpatronen. Nog afgezien van alle verschillen tussen de VS en Europa, is noch het 'Westen' noch het 'Zuiden' of het 'Oosten' één pot nat.

Navid Kermani
Er zijn in alle continenten mensen die hun leven opvatten in vaste patronen van tijd en plaats, naast mensen die mobieler zijn en wier leven zich in verschillende episodes ontvouwt. Het verhaal van Navid Kermani, aan wie zondag de vredesprijs van de Duitse boekhandel werd uitgereikt, over zijn reizen door de landen van onrust en crisis gaat over al die verschillende opvattingen van plaatsen en tijden van leven.

De fricties en tegenstellingen verlopen niet langs de grenzen op de kaart, maar dwars door culturen, religies, landen en steden heen. Pleidooien voor het 'sluiten van de grenzen' - met muren en prikkeldraad? - gaan daaraan voorbij, net als beweringen dat iedereen welkom moet zijn.

Er is intussen iets dat ons werkelijk moet verontrusten in de gedachte dat grenzen moeten worden gesloten, om de samenleving homogeen te houden. Zijn de mentale grenzen niet door velen reeds gesloten? De toespraak die Navid Kermani zondag in de Paulskirche hield, was een hartgrondige aanklacht tegen de regimes in de Arabische wereld die de vrijheid van hun eigen burgers breidelen, en óók tegen de Europese politici, die het al jarenlang in feite koud laat wat de regimes in Syrië en in Saudi-Arabië aanrichten.

In hun hoofden zijn, al lang voordat de gedachte van aangescherpte grensbewaking opkwam, grenzen getrokken tussen haves en have-nots van rechten van de mens. Soms wordt dat gepresenteerd als 'realisme', soms als cultureel relativisme. Vanuit het standpunt van de mensen in de Levant - mensen van allerlei culturen en geloofsovertuigingen - komt het neer op een ontkenning van hun gelijkwaardigheid als mens en het ontnemen van perspectieven op een leven in waardigheid.

Rechten en plichten
Het democratisch staatsbestel moet de verscheidenheid van behoeften vertalen in rechten en plichten van de burgers. Echt universeel en werkelijk fundamenteel is echter de erkenning van ieders persoonlijke waardigheid in zijn of haar concrete levenssituatie, in de staat en de rechtsorde waar hij of zij thuis is. Daarom zal het aankomen op de mogelijkheid en de bereidheid van een migrant om staatsburger te worden in het land waarin hij of zij thuis is, met de daaraan verbonden rechten en plichten.

Die mogelijkheid, met die bereidheid, is het democratisch scharnierpunt van mensenrechten. Daarvoor moeite te doen is evenzeer van belang voor mensen die veranderingen in hun vertrouwde Nederlandse omgeving op zich af zien komen, als voor mensen die noodgedwongen elders een nieuwe toekomst moeten opbouwen. Aanvaarden en aanvaard worden zijn twee kanten van dezelfde medaille.

Dit artikel kijkt vooruit op de Anton de Kom-lezing die Ernst Hirsch Ballin vanavond houdt in het Verzetsmuseum in Amsterdam. Er zijn geen kaarten meer verkrijgbaar.

Ernst Hirsch Ballin hoogleraar rechten van de mens aan de UvA en president van het Asser Instituut voor internationaal en Europees
recht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden