Hij zong zoals hij leefde

Shaffy in 2002. In dat jaar werd hij geridderd in de Orde van de Nederlandse Leeuw. (FOTO MARK KOHN ) Beeld
Shaffy in 2002. In dat jaar werd hij geridderd in de Orde van de Nederlandse Leeuw. (FOTO MARK KOHN )

Na een leven vol muziek, theater, aandacht, nomadische onrust, alcohol en eenzaamheid overleed zanger en acteur Ramses Shaffy gisteren in Amsterdam op 76-jarige leeftijd.

Ramses Shaffy voelde zich op zijn gemak in het Dr.Sarphatihuis in Amsterdam, waar hij zijn laatste jaren doorbracht. Nadat hij enkele keren op straat was gemolesteerd, en bovendien verschijnselen vertoonde van het korsakovsyndroom, kon hij niet langer thuis wonen. Hij werd goed verzorgd, vertelde hij tegen wie een praatje kwam maken, en soms speelde hij op de vleugel in het atrium. Maar als het aan Shaffy lag, keerde hij ooit terug naar zijn ’echte huis’.

Zijn eerste echte thuis was hij kwijtgeraakt toen hij zes jaar was. Ramses werd geboren in het Neuilly-sur-Seine, niet ver van Parijs, uit een Pools-Russische gravin en een Egyptische diplomaat. Zijn vader zou hij pas later ontmoeten. Zijn moeder kreeg tuberculose, en zette hem op de trein naar familie in Nederland.

In het lied ’De Trein Naar Het Noorden’ beschreef Shaffy dat bepalende moment op het perron. Moeder stond onbeweeglijk in tranen. Ramses zong ’ons slaapgebedje’ zo hard hij kon, alsof dat kon voorkomen wat dreigde te gebeuren. ’Onbewust besefte ik / Dat het nu voor mij begon / Hoewel ik klein was / In een trein naar het noorden’.

Wat daar voor dat jongetje begon, was een leven vol muziek, theater, nomadische onrust en eenzaamheid. Een in alcohol gedrenkte zoektocht naar liefde en erkenning.

Zijn tante in Utrecht werd ziek en via een kindertehuis belandde Ramses in Leiden bij een kinderloos echtpaar. Zijn pleegouders namen hem mee naar musea, concertzalen en theaters, en deden hem op pianoles. Uiteindelijk belandde hij op de Amsterdamse Toneelschool, behaalde geen diploma, maar speelde daarna wel opvallende rollen bij de Nederlandse Comedie. Zo verraste hij als Arend in de Gijsbrecht van Aemstel, met Ank van der Moer en Ko van Dijk als tegenspelers. Drank maakte de rijzende ster onberekenbaar. Hij werd ontslagen.

Intussen ontwikkelde hij zich als zanger en liedschrijver. Shaffy raakte geïnspireerd door Frank Sinatra – een zingende acteur die meende wat hij zong – en volgde dat voorbeeld. Hij voelde liefdesverdriet als hij zong dat zijn geliefde niet zou terugkomen (’5 uur’). Straalde van vrijheid als hij zong dat de wereld hem failliet had verklaard (’Zonder Bagage’).

Hij vertolkte het werk van Sinatra. Maar de wijze waarop hij kon opvlammen, maakte de vergelijking met Jacques Brel even terecht. Shaffy zong en speelde zoals hij leefde. Er zat geen Calvijn in zijn bloed, matiging was hem vreemd.

Het liedjesprogramma ’Shaffy Chantant’ in 1964 was zijn doorbraak. Het was de opmaat naar succesnummers als ’Sammy’ (1966), ’Pastorale’ (1969), ’Zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder’ (1971), ’Wij zullen doorgaan’ (1975) en ’Laat me’ (1978), dat in 2005 opnieuw een hit werd.

In Shaffy Chantant werkte Shaffy samen met Liesbeth List. „Ramses was mijn afgod niet, maar hij heeft wel mijn leven bepaald”, zei List eerder in deze krant. „Ik was 21. Ik ging gebukt onder enorme complexen en ineens mocht ik naast de grote Shaffy in het theater staan. Hij gaf mij niet het gevoel dat ik minder was dan hij. Je hebt toch van die mensen bij wie je als het ware thuiskomt? Zo’n man was Ramses.”

Iedereen werd verliefd op Shaffy, zei Joop Admiraal, die in 2006 overleed. Shaffy kon „mensen betoveren en enorm veel energie geven. Mensen zich heel mooi laten voelen”. Admiraal en Shaffy waren een liefdeskoppel toen ze in 1960 naar Rome vertrokken. Op zoek naar avontuur, filmrollen, werk als fotomodel of scenarioschrijver. Shaffy ontmoette regisseur Fellini in een bar, veel verder kwamen ze niet. In gepubliceerde brieven uit die tijd gaat het vooral over geldgebrek.

Terug in Nederland werden de jaren zeventig met drank overgoten. Hij ontnuchterde door begin jaren tachtig te gaan mediteren volgens de regels van Bhagwan.

Samen met List begon hij opnieuw aan Shaffy Chantant. Omdat het publiek niet voor nieuw werk kwam, brachten ze vooral oude hits. Shaffy speelde in 1993 nog de hoofdrol in de musical ’De man van la Mancha’. De laatste jaren trad hij op met de groep Alderliefste, al kon hij zijn agenda niet meer bijhouden.

De documentaire (’Ramses: Où est mon prince’, Pieter Fleury, 2002), de biografie (’Naakt in de orkaan’ van Bas Steman), en de onderscheidingen (Blijvend Applaus-prijs in 2002 en Edison Oeuvre-prijs in 2006) vergrootten zijn status als icoon van de kleinkunst.

In 2002 werd hij geridderd in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Onlangs verscheen een overzichtsbox bij het Instituut voor Beeld en Geluid. Shaffy was bij de uitreiking aanwezig, ondanks de slokdarmkanker.

Die dvd-box bevat ook het opvallende tv-interview dat Martin imek hem in 1995 afnam. Het had geen zin om te speculeren over ouderdom, zei Shaffy toen, nog niet wetend wat er voor hem lag. Hij was aangeschoten maar vitaal, ontroerde zonder medelijden op te wekken. En scherp genoeg van geest om zijn leefregel te formuleren: „Je moet niet nadenken over wat er zou kunnen gebeuren, maar in het moment leven.”

(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden