Hij wilde zichzelf opblazen maar bedacht zich

In de jeugdgevangenis van Kunduz leerde voormalig terrorist Nader Shah, die niet herkenbaar in beeld wil, lezen en schrijven. Beeld Gert Jan Rohmensen

De jonge Afghaan Nader Shah hoopt dat hij nog wat langer in de gevangenis mag blijven. Omdat hij op het laatste moment afzag van een zelfmoordaanslag vreest hij voor zijn leven buiten de cel. Want de taliban, die hem jaren geleden ronselden, zijn nog altijd aanwezig in zijn dorp en op veel andere plekken in zijn land.

Als het aan de taliban had gelegen was Nader Shah er niet meer geweest. De Afghaanse jongen was door hen zo grondig gehersenspoeld dat hij geloofde dat het goed was om zich met een bomvest op te blazen. Het explosief zou zijn jonge lichaam in stukken hebben gereten, en misschien dat van tientallen buitenlandse militairen met hem.

De radicaal-islamitische taliban spiegelden hem voor dat hij in het paradijs verder zou leven. Een van hun moellahs beloofde de jongen geld voor zijn familie en een beloning van Allah, en hij geloofde het. Nader Shah zou hun dodelijke werktuig worden, in de bloedige strijd om de macht in Afghanistan. Maar door een toevalligheid bleef Shahs leven gespaard.

Op blote voeten komt hij de kamer van de directeur van de jeugdgevangenis in de Noord-Afghaanse plaats Kunduz binnen. Hij draagt een lichtbeige salwar kameez, een traditioneel lang overhemd met een wijde broek, met een bruine trui eroverheen. Hij heeft een vlassig baardje en op zijn achterhoofd balanceert een gebreid mutsje.

Nader Shah kijkt licht verlegen en onderzoekend naar zijn buitenlandse bezoeker. Hij lijkt een stuk minder naïef dan toen hij werd opgepakt, nu drie jaar geleden. "Het leven in de gevangenis is gemakkelijk, maar ik pieker veel", zegt de jongen. Zijn stem klinkt donker en vermoeid.

Binnenplaats
Waar de meeste zelfmoordterroristen pas worden ontdekt als het te laat is, wist de politie in Kunduz in het voorjaar van 2011 in één keer drie samenzweerders op te pakken voor ze hun bloedige daad konden uitvoeren. De politie was erg trots op de vangst, vooral omdat hun commandant vier weken eerder was opgeblazen door een zelfmoordterrorist.

De dan 15-jarige Nader Shah is een van de arrestanten, de andere twee zijn tegen de twintig. Ze worden aan de lokale media getoond op de binnenplaats van het ommuurde politiebureau in de stad. Daarna volgt een persconferentie waar de nieuwe politiecommandant Samiullah Qatra verslag uitbrengt en de drie mogen uitgebreid ondervraagd en gefilmd worden door de verzamelde journalisten.

Shah komt uit een dorpje, diep in de hoge bergen van Badakhshan, twee provincies verderop aan de grens met Tadzjikistan. Hij woonde er in een eenvoudig lemen huisje met zijn ouders en een jonger broertje. Scholing heeft hij nauwelijks gehad, wat hem kwetsbaar maakt voor figuren met mooie praatjes en beloften.

In Afghanistan struinen gewapende taliban vaak de dorpen af op zoek naar eten, onderdak, geld en kwetsbare jongeren als Nader; analfabete jongens die makkelijk beïnvloedbaar zijn en daarom eenvoudig te hersenspoelen. De vaak arme en onderontwikkelde ouders worden met mooie praatjes over scholing en vaak wat geld verleid om hun kind mee te geven.

Eenmaal daar blijkt de opleiding meestal een radicale koranschool in de tribale gebieden, net over de grens in buurland Pakistan. Daar worden ze gedrogeerd en wordt er op hen ingepraat tot ze klaar zijn voor hun daad.

Anti-talibanmilitie
Hun leeftijd maakt deze jongens, en soms meisjes, tot ideale daders voor de taliban. Kinderen worden niet snel verdacht en kunnen met hun vernietigende springlading op plaatsen komen waar een oudere zelfmoordterrorist veel eerder zou opvallen.

Ook Nader Shah is door de taliban meegenomen naar zo'n extremistische Pakistaanse madrassa. Als hij na een paar maanden is opgeleid tot zelfmoordterrorist, krijgt hij opdracht om een aanslag te plegen op de politie of leden van een anti-talibanmilitie; slechte moslims volgens de taliban. Als Nader Shah zegt dat hij geen moslims wil doden, krijgt hij te horen dat hij dan buitenlandse militairen moet opblazen.

"Ik had eigenlijk niet zo'n idee met wie ik toen precies te maken had", vertelt hij over zijn tijd bij de taliban. "Ze gaven me medicijnen en drugs, injecties en tabletten. Ik weet niet wat het allemaal was, maar mijn geest werkte daarna niet helemaal goed meer. Ik werd er goedgelovig van en ik accepteerde alles wat ze zeiden."

Na 2008 begint de tot dan toe relatief rustige provincie Kunduz steeds gevaarlijker te worden voor de bevolking en de buitenlandse troepen die daar gestationeerd waren, toen nog voornamelijk Duitse militairen. Er komen steeds meer talibanstrijders en sommige dorpen in de provincie zijn broeinesten van extremisten.

Als Nader Shah in 2011 aankomt in Kunduz slaat toch de twijfel bij hem toe. Bij toeval raakt hij aan de praat met een gematigde lokale moellah, die merkt dat hij iets in zijn schild voert. Hij weet de jongen aan het verstand te brengen dat Afghanen geen slechte moslims zijn en dat een zelfmoordaanslag tegen de islam is. Nader Shah raakt in verwarring en laat zich arresteren. Tijdens het verhoor verraadt hij ook de bommenmaker en de jongen die de aanslag logistiek voorbereidt. "De politie beloofde me dat ik zou worden vrijgelaten als ik de andere twee zou aangeven, maar dat deden ze niet".

Prikkeldraad
Hij wordt veroordeeld tot vijf jaar cel, waarvan hij er nu drie heeft uitgezeten in de jeugdgevangenis van Kunduz, waar hij de zwaarst gestrafte is. Het detentiecentrum staat aan een straat in de buurt van het politiebureau, achter een hoge muur met prikkeldraad. Het is een eenvoudig gebouw van twee verdiepingen aan een rommelige binnentuin, waar wat bewakers rondhangen en thee drinken.

Nader Shah drie jaar geleden na zijn arrestatie. Hij was toen 15 jaar oud. Beeld Joël van Houdt

Verdeeld over twee celkamers op de begane grond zitten tegen de twintig jongens. Op de eerste verdieping huizen de gedetineerde meisjes, zeven nu. Sommigen wegens overspel of omdat ze van huis zijn weggelopen na ruzies over huwelijkspartners. Hun balkon is afgeschermd tegen nieuwsgierige blikken van de mannen. Boven zijn ook de kamers voor de staf van de gevangenis.

De jongens hangen op hun bedden en kijken door de tralies uit op de binnentuin waar een grote boom voor wat schaduw zorgt. Hier luchten de jongeren, doen er de was, koken en spelen soms een potje schaak aan een tafeltje. De tuin heeft een hoge muur met prikkeldraad dat erop is aangebracht nadat er iemand wist te ontsnappen.

De meeste ochtenden komt er een leraar die hun lezen en schrijven bijbrengt en praktische dingen zoals kleren maken, waar de jongeren wat aan kunnen hebben als hun straf erop zit. In hun cel staat ook een tv. "Kijken mag alleen als we vrij zijn", zegt Nader Shah. "Ik volg het nieuws en de talkshows. Dat vind ik interessant want het gaat vaak over de toekomst van Afghanistan."

Klusjes
Van het schuchtere joch van drie jaar geleden op de binnenplaats van het politiebureau is niet veel over. Zijn jaren in de jeugdgevangenis hebben van Nader Shah een veel zelfverzekerder jongvolwassene gemaakt. Hij heeft er leren lezen en schrijven, een opleiding gevolgd tot kleermaker en studeert een beetje Engels dat hij ook aan de andere jongens leert.

Hij is inmiddels 18 en zou als hij 19 wordt naar de reguliere gevangenis in Kunduz moeten, maar die overplaatsing heeft directeur Said Munir (56) weten te voorkomen. "Zijn straf duurt nog maar kort en tussen al die criminelen zitten zou niet goed voor hem zijn", zegt Munir, die hem wel mag. "Hij helpt me soms met wat klusjes, hij is een goeie vent. Hij doet goed zijn best, luistert goed en is van gedachten veranderd."

"Terugkeren naar de taliban wil ik nooit meer", vult Nader Shah resoluut aan. "Elke dag weer vermoorden ze onze mensen; zelfs vrouwen en kinderen. Hoe zou ik naar de taliban terug kunnen gaan? Ik ben bang voor ze."

Daar is ook alle reden toe. De taliban maken doorgaans korte metten met mensen die zij zien als verraders, en vergeten doen zij niet snel. Daarover maakt Nader Shah zich nu grote zorgen. "Over een klein jaar word ik vrijgelaten, maar wat ik dan moet doen weet ik niet. Mijn gedachten worden beheerst door de vraag hoe ik na mijn vrijlating verder moet."

Naders vader is vorig jaar overleden. "Dat betekent dat ik ook niemand meer heb die me kan onderhouden." Ook de gevangenisdirecteur denkt dat Nader een moeilijk leven tegemoet gaat. "Hij heeft nu psychische problemen en hij eet te weinig omdat hij zich zoveel zorgen maakt", zegt Munir.

"Als ik terugga naar mijn dorp zullen de taliban mij doden, ik ben er niet veilig", zegt Nader Shah. Zijn gezicht staat zorgelijk. "Waar ik in Afghanistan ook naartoe ga, de taliban zullen me zoeken en vinden omdat ik me tegen hen heb gekeerd. Ik heb mezelf aangegeven en twee anderen verraden. Als je in zo'n moeilijke situatie zit en denkt dat je straks doodgaat, hoe voel je je dan? Dan eet je minder."

Strafverlenging
Zijn goede gedrag in de jeugdgevangenis heeft hem inmiddels een jaar strafvermindering opgeleverd, maar eigenlijk is de doodsbange Nader Shah daar helemaal niet blij mee. "Ik heb een verzoek ingediend voor een verlenging van mijn straf", zegt hij. "Ik wil hier het liefst blijven tot er geen talib meer in mijn dorp is."

Gevangenisdirecteur Munir steunt hem in zijn verzoek om strafverlenging. "Ik heb hem bij de aanklager geïntroduceerd en een aanbevelingsbrief geschreven. Eigenlijk zou het het beste zijn als hij naar het buitenland zou kunnen gaan, bijvoorbeeld naar Europa. Maar dat zal moeilijk zijn", weet Munir.

De paradox is dat Nader Shah zonder de taliban nu waarschijnlijk slechter af was geweest. Door zijn arrestatie en het verblijf in de gevangenis heeft hij dingen geleerd die hij in zijn onderontwikkelde dorpje diep in de bergen waarschijnlijk niet had opgestoken, zoals lezen en schrijven. Ook kan hij nu het kleermakersvak uitoefenen. En zijn detentie heeft de jongen het morele besef bijgebracht hoe afschuwelijk de strijdmethoden van de taliban zijn.

"We bidden dat de taliban het land zullen verlaten, maar we weten niet of ze dat zullen doen", zegt Nader Shah. "Presidentskandidaat Ashraf Ghani heeft in het buitenland gewoond en gestudeerd. Hij weet hoe je de problemen van een land moet oplossen. Misschien dat onderwijs kan helpen om de problemen waaronder wij lijden aan te pakken", filosofeert hij.

Nader Shah zou zelf ook graag een opleiding willen volgen. "Ik zou graag arts willen worden, maar dat zal moeilijk zijn." Zijn verleden als zelfmoordterrorist wil hij zo snel mogelijk vergeten. "Ik wil liever denken aan een beter leven na de gevangenis", zegt hij met een diepe zucht, terwijl hij opstaat en op zijn blote voeten de kamer van de directeur uit loopt. Een bewaker brengt hem weer naar zijn cel. "Ik hoop dat het lukt", zegt hij nog bij de deur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden