Hij wilde de wereld bereizen, maar het werd 24 jaar jungle

Oost-Timor beëdigt dit weekeinde een voormalige rebellencommandant als president. José Maria Vasconcelos speelde een grote rol bij de onafhankelijkheid van Oost-Timor, morgen precies tien jaar geleden.

De 55-jarige Vasconcelos is in Oost-Timor veel bekender onder zijn bijnaam Taur Matan Ruak, die 'hij die met twee scherpe ogen alles ziet' betekent. Die arendsogen had Ruak hard nodig tijdens zijn bestaan als rebellencommandant, waarin hij vele malen aan de dood ontsnapte en diverse keren gewond raakte.

Aanvankelijk droomde hij ervan de wereld te bereizen, net als de hippies voor wie hij bijna veertig jaar geleden als langharige barkeeper cocktails mixte toen het kleine eiland nog een Portugese kolonie was. Het lot besliste anders. Nadat Indonesië het gebied op 7 december 1975 binnenviel, sloot de 19-jarige Ruak zich aan bij het guerrillaleger Falintil. Terwijl opperbevelhebber Xanana Gusmao in een cel in Jakarta vastzat, klom Ruak op tot de belangrijkste commandant. Zijn troepen waren mager als bezemstelen en hun uniformen en wapens een allegaartje van bijdragen van de bevolking en buit van overvallen op Indonesische soldaten. Hij werd in 1979 door het Indonesische leger gevangen gezet, maar ontsnapte na 23 dagen.

Na een aantal zware offensieven werd de militaire functie van het Falintil vooral symbolisch, maar het netwerk van ondergronds verzet was goed georganiseerd en reikte tot in de hoofdstad Dili.

Het moeilijkste moment in Ruaks loopbaan kwam in 1999 toen de Timorezen in een door de Verenigde Naties georganiseerd referendum konden stemmen over autonomie of onafhankelijkheid van Indonesië. Om niet in het geweld waarmee het Indonesische leger een burgeroorlog wilde provoceren betrokken te raken, hergroepeerde het Falintil-leger zich in geïsoleerde enclaves.

Vanuit zijn hoofdkwartier in de jungle moest Ruak vervolgens machteloos toezien hoe milities en Indonesische troepen het land in de as legden toen de bevolking massaal voor onafhankelijkheid stemde. Het scheelde maar weinig of hij had zijn manschappen bevolen toch in te grijpen, vertelde hij later in zijn hoofdkwartier dat overspoeld was met duizenden vluchtelingen.

Toen hij eind 1999 na 24 jaar in de jungle terugkeerde naar Dili, kreeg hij met zijn lange wilde haren, spijkerbroek en knalrode jeep de populariteit van een popster. VN-bestuurders die het land naar de onafhankelijkheid begeleidden, omschreven de man met het kleine postuur en melancholieke zwarte ogen als een bescheiden bedachtzame persoonlijkheid, voor wiens visie ze respect hadden. Hij werd in het nieuwe Oost-Timor stafchef van het leger. Hij trouwde Isabel da Costa Ferreira, een bekende mensenrechtenadvocate. Zij hebben twee dochters en een zoon.

"Als we een democratisch land willen, moet het leger buiten de politiek blijven", zei hij in de prefab-barak waar hij als stafchef kantoor hield. Maar de ontwikkeling van een professioneel leger en het vinden van posities voor de ex-rebellen verliep moeizaam. Er waren tussen de verschillende fracties voortdurend conflicten over banen, posities en status.

Het probleem escaleerde in 2006 toen Ruak bijna 600 manschappen ontsloeg die aan het muiten waren omdat ze zich gediscrimineerd voelden. Er braken wekenlange gevechten uit van ex-guerrillagroepen en straatbendes van gefrustreerde werkloze jongeren. Temidden van het geweld bleken leger en politie zwakke instituties die bovendien tegen elkaar vochten.

De rust keerde weer toen er een Australische troepenmacht naar het eiland kwam. Een VN-rapport oordeelde dat Ruak onrechtmatig had gehandeld door burgers te bewapenen tijdens de onrust, maar tot vervolging kwam het niet.

In september 2011 legde Ruak zijn functie als legercommandant neer en begin 2012 stelde hij zich beschikbaar als onafhankelijk kandidaat voor het presidentschap. Hij voerde campagne op kwesties als het invoeren van dienstplicht om de hoge werkloosheid te bestrijden, minder afhankelijkheid van oliereserves die hij als oorzaak van de wijdverbreide corruptie ziet, en meer investeringen in onderwijs en training en het ontwikkelen van de private sector. Hij won met ruime meerderheid in een tweede ronde van zijn rivaal Francisco Guterres, en volgt als staatshoofd Nobelprijswinnaar José Ramos-Horta op, beiden eveneens oudgedienden in Oost-Timors strijd om de onafhankelijkheid.

De rol van president is grotendeels ceremonieel. Ruak treedt aan in een periode van transitie nu het vertrek van de laatste VN-troepen nadert als in juli parlementsverkiezingen gehouden zijn.

In het nieuws omdat...

...de voormalige rebellencommandant dit weekeinde beëdigd wordt als president van Oost-Timor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden