Hij stierf van verdriet na laatste diavoorstelling

Ik houd van kleine geschiedenissen. Je mist niks als je ze niet kent. Toch zijn ze niet nutteloos. Zo’n kleine geschiedenis is de inspanning in Nederland een kartuizerklooster te krijgen. Of liever terug te krijgen want ooit waren hier negen ’kartuizen’. De poging is jammerlijk mislukt. Waarom? Ik had moeiteloos verder kunnen leven zonder antwoord op die vraag. Toch heb ik het boek van kerkhistoricus Ton van Schaik in één adem uitgelezen. En me verbaasd. We leven in hetzelfde land. Maar wat een wereld van verschil tussen katholiek en protestant.

Van Schaik begint in het voor mij als protestant vreugdevolle jaar 1572. Het jaar van de geuzen en de inname van Den Briel. Maar voor Van Schaik ligt dat anders.

In sobere detaillering beschrijft hij de moord, 31 juli 1572, door nota bene ’mijn’ geuzen in Den Briel, op de brave Joost, een kartuizermonnik uit Delft.

Geen goed woord voor die moord. Toch een paar kanttekeningen bij Van Schaik, die de ’zogenaamde Tachtigjarige Oorlog’ een opstand noemt tegen het wettige gezag van de Spaanse koning en een burgeroorlog, waarbij calvinisten hun katholieke medeburgers het leven onmogelijk probeerden te maken. Zo werd het vroeger inderdaad geleerd maar historisch onderzoek heeft daar nuance in aangebracht.

Nogal wat katholieken vochten zij aan zij met de calvinisten tegen de Spanjaarden, die trouwens bij het uitmoorden van Naarden niet informeerden naar kerkgang en geloofsovertuiging.

Opmerkelijk dat Van Schaik, die dit onderzoek natuurlijk ook kent, teruggrijpt naar het negentiende-eeuwse zwart/wit van de goede katholiek tegenover de gewetenloze calvinist. Ernstig vind ik dat niet. Hoe kun je deze geschiedenis beter inzetten dan met een kartuizer martelaar?

In 1926 stuurt ’het neusje van de katholieke zalm’, 160 prominenten sterk, een verzoek om hervestiging van de orde aan de generaal prior van de kartuizers. De reden? Ze missen de kartuizer variant in het vaderlandse palet van katholieke vroomheid. De reactie is negatief. De prioriteit van het Generaal Kapittel lag bij het opnieuw bevolken van La Grande Chartreuse, het Franse moederklooster. Niet bij nieuwe vestigingen. Toch wordt het plan niet opgegeven. Er komt een stichting die geld inzamelt en tenslotte, in 1951, een terrein van 21 hectare koopt in het Twentse Tubbergen. Intussen is in 1944 in Italië, in de Certosa van Calci bij Pisa, een communiteit van Nederlandse kartuizers gesticht. Het lijkt een fluitje van een cent: verhuis Calci naar Tubbergen en klaar is Kees.

Toch is het daar nooit van gekomen. Vooral doordat het in Calci door persoonlijke spanningen voor geen meter liep. Met desastreuze gevolgen voor nieuwe roepingen. Anderzijds had de stichting onvoldoende geld om de bouw te starten. Over noch het één noch het ander was men over en weer erg helder. Zo draaide men jarenlang in een schijnwereld om elkaar heen. Tot in 1961 als een donderslag bij heldere hemel het generaal kapittel Calci opheft.

Het is het begin van de jaren zestig die ook het Nederlandse katholicisme op zijn kop zullen zetten. Toch wordt de kartuizer droom niet opgegeven. Pas als het kapittel per brief laat weten af te zien van elk besluit om tot een stichting ’in Holland’ over te gaan, is het ook hier echt uit. Maar dat is pas in oktober 1971.

Van Schaik is mild. Er zat restauratief verzuilingsenthousiasme in het kartuizer project. Maar ook oprecht verlangen naar verloren spiritualiteit. Boven alles was het project een droom. Was het daardoor dat niemand echt zicht leek te hebben op de werkelijkheid? Zelfs niet toen Calci werd opgeheven?

Een van de grootste dromers, pater Antoon Timmers s.j., was onvermoeibaar op tournee met dia’s over het kartuizer leven. Tot, bij zijn laatste diavoorstelling, niemand meer kwam opdagen. Volgens Van Schaik stierf hij van verdriet. Enkele weken na de laatste brief van het kapittel.

Ineens is de kartuizer geschiedenis me minder vreemd. Dat dromen ken ik uit mijn eigen protestantse kerk. Dromen dat een teruggaan naar de traditie leidt tot geloofsvernieuwing zonder dat daar analyse van de werkelijkheid aan te pas hoeft te komen. Als het moet zelfs dwars tegen die werkelijkheid in. Gedreven, tot bij de laatste voorstelling niemand meer komt opdagen. En dan sterven van verdriet. Om het verleden. Met de rug naar de toekomst. Kleine geschiedenis. Leerzaam.

Ton H. M. van Schaik: Het kroost van broeder Joost. Waarom de Kartuizers niet terug kwamen naar Nederland. Uitgeverij Ten Have euro 17,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden