Hij stierf onwaardig

Spanje debatteert weer over euthanasie, nadat vier miljoen mensen de -met een oscar bekroonde- speelfilm 'Mar adentro' zagen. Moet euthanasie worden toegestaan? De nabestaanden van Ramón Sampedro, de hoofdpersoon in het waargebeurde verhaal, vinden van wel.

Op het strandje As Furnas, in Galicië, wil een man die op een bromfiets voorbij komt het steentje laten zien. Op 23 augustus 1968 stond op dezelfde rotsen, boven de kolkende oceaan, een jongen uit Xuño, het boerendorpje pal achter het strand. Een prachtige jongen was het. Een zeeman en pas 25 jaar oud. Ramón Sampedro zou die avond de hand van zijn verloofde vragen. De plotselinge windvlaag veranderde alles.

In zijn boek 'Brieven uit de hel' herinnert Ramón Sampedro zich hoe hij door de lucht vloog. 'Ik zag dat bijna al het water tussen de rotsen was verdwenen. Het was onontkoombaar. In een reflex boog ik mijn hoofd naar voren, op mijn borst. Een kramp verplaatste zich via mijn ruggengraat over mijn hele lichaam. Drie maanden later zocht ik een evenwicht dat ik nooit meer zou vinden. Nooit meer. Ik kon niet sterven, en ook geen stap terug meer maken.'

De man van de bromfiets wijst op een ronde granieten plaat aan de rand van de rotsen. 'Verdediger van het leven en de dood. Zeeman aan land. Dichter. Buurman en vriend', luidt de inscriptie. Ook hij kende Sampedro, zoals heel Xuño hem kende. ,,Een echt goed mens'', mompelt hij.

Toen Sampedro zeven winters geleden stierf, was hij al een beroemd man in Spanje. Kranten berichtten over een dood die Sampedro zelf jarenlang had aangekondigd. Daarbij voortdurend publiciteit zoekend, de koning en de rechtbanken aanschrijvend. Zijn boek 'Brieven uit de hel' was een bovenmenselijke prestatie. Hij schreef het met een bamboestokje tussen zijn tanden geklemd. Aan het stokje zat een ballpointvulling, waarmee hij letter voor letter de tekst noteerde in zijn kamer in de boerderij van zijn broer José.

De slaapkamer is onveranderd gebleven, zeven jaar later. Het schrijftafeltje met de bamboestokpennen. Modelboten en scheepjes in flessen. Her raam links met uitzicht op de bergen van de Sierra de Barbanza. Buiten het andere raam kolkt de oceaan.

,,Hij was intelligent. Ironisch. Zo vol van alles'', vertelt zijn nichtje Manuela Sampedro. ,,Als familie hielpen wij hem waar we maar konden. In het proces dat tot zijn dood zou leiden waren wij zijn handen. We wisten dat hij zijn doel zou bereiken. Zo was hij nu eenmaal. Iemand met een heel logische manier van denken. Alles waaraan hij begon dat maakte hij ook af. Toen hij het huis verliet wisten we dat hij ging sterven. Natuurlijk konden we hem niet tegenhouden. Maar toch. Hoe kon hij zomáár vertrekken?''

Ramón Sampedro overleed in januari 1998, 55 jaar oud. Voor de gelegenheid huurde hij een etage in een stadje 25 kilometer verderop. Hij nam een video op om zo de volle verantwoordelijkheid voor zijn eigen dood te dragen. De enige persoon die hem vergezelde was een vriendin die hij twee jaar eerder had ontmoet. Ramona Maneiro gaf Sampedro het glas waarin opgelost het uiterst giftige cyaankali (kaliumcyanide, blauwzuur). Hij dronk het met een rietje. Zijn doodsstrijd duurde ruim een halfuur en was zo pijnlijk, dat ze de kamer uitvluchtte om het niet langer aan te hoeven zien, vertelt Ramona Maneiro.

Ze trad de afgelopen maand in een roddelmagazine ineens met al die gruwelijke details naar buiten, tot woede van de familie Sampedro. Ze zegt in een reactie geen spijt te hebben. ,,Mensen zijn zo kortzichtig. Zij geloven niet dat je uit liefde een ander kunt doodmaken.''

Het was voor de Spaanse justitie aanleiding de zaak te heropenen. In 2000 werd Ramona Maneiro al eens gearresteerd en door de rechtbank gehoord, op verdenking van betrokkenheid bij Sampedro's dood. Ze werd wegens gebrek aan bewijs vrijgelaten. Justitie stond destijds voor een onmogelijke zaak, ook omdat de Vereniging voor het Recht op een Waardige Dood ADMD bij de rechtbank een namenlijst met 14000 handtekeningen deponeerde. Alle mensen op die lijst verklaarden zich schuldig aan Sampedro's overlijden.

,,We zitten niet te wachten op een nieuwe strafzaak'', zegt Lola Sánchez, woordvoerster van de ADMD. ,,Het zou beter zijn als de socialistische regering eens werk ging maken van een euthanasiewet.''

Ramón Sampedro liet een kwestie achter die nog onopgelost is: had hij het recht om te mogen sterven? De Spaanse premier Zapatero heeft echter al genoeg andere politieke zorgen. Euthanasie is een te gevoelige kwestie. ,,Mensen die dood gaan leveren geen stemmen op'', bijt Sánchez.

De katholieke kerk verzet zich hevig tegen elk voorstel om euthanasie mogelijk te maken. Sánchez: ,,De eerste strijd die de kerk dit najaar aanging, was de strijd tegen een mogelijke euthanasiewet. Ze deelt nu al folders in de kerken uit. En dat terwijl er nog niet eens een wetsvoorstel op tafel ligt.''

De Spaanse bisschoppen staan onder druk van paus Johannes Paulus, die bij een bezoek aan Spanje stevige kritiek uitte op de liberale wind die in het land waait sinds het aantreden van de linkse regering-Zapatero. De Paus riep Spaanse gelovigen op het huwelijk en ook het leven 'in al zijn fasen' te verdedigen.

Maar de Spanjaarden zelf staan minder afwijzend tegenover de mogelijkheid van euthanasie. Volgens onderzoeken wil 70 procent van de Spanjaarden dat er een wettelijke regeling komt, weet Alejandro Leon, als advocaat verbonden aan de ADMD. Zolang het nog niet zover is, ziet zijn vereniging zich gedwongen in het geheim doodzieke patiënten over te brengen naar sterfkamertjes buiten Spanje. Waar precies, wil Leon niet zeggen. ,,We hebben het over gevallen waarin mensen een aantal jaren van intens lijden voor zich hebben liggen. Volwassenen, maar ook kinderen. We brengen die mensen over naar plaatsen waarvan we weten dat daar een actieve euthanasie mogelijk is.''

Ook Ramón Sampedro heeft nog overwogen om naar het buitenland te reizen om daar te sterven: naar Nederland of naar België. Want die landen kende hij omdat hij er als zeeman de havens had aangedaan, zegt zijn nichtje Manuela. Uiteindelijk zag hij ervan af. Hij wilde thúís doodgaan, met zijn familie. ,,Als hij naar Noord-Europa gegaan, dan was het ellendiger geweest. Nu bleef hij in de buurt. De zondag voor hij stierf zijn we nog bij hem op bezoek gegaan.''

Aan de kustweg langs oceaan heeft Pepe de Vilas een poster met een foto van zijn jeugdvriend Ramón achter het raam van zijn woonkamer geplakt. Daaronder het telefoonnummer van de Vereniging voor het Recht op een Waardige Dood. Ramón was zó vol van het leven dat hij het niet verdroeg de rest van zijn dagen in een bed te slijten, gelooft De Vilas.

,,Ik kan je dingen over Ramón vertellen die je laten lachen. Die je gelukkig maken. Die je doen huilen. Ramón was vooral liefde. Hij vond overal een verklaring voor. En hij legde het je geduldig uit. Inééns snapte je dan het leven in zijn volle omvang.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden