'Hij nam zelf de gifbeker'

MADRID - “Er is geen crisis in waarde of religie. De godsdiensten zelf zijn de crisis.” Ramón Sampedro (55) schreef het vanaf zijn ziekbed met zijn mond. Zijn handen kon hij niet gebruiken want Ramón was na een ongelukkige val in zee - 29 jaar geleden - geheel verlamd van kin en nek. Zijn crisis is inmiddels voorbij. Een overdosis cyanide maakte een einde aan zijn leven. Precies zoals hij het wilde.

De dood van Ramón heeft niet alleen de polemiek over euthanasie aangewakkerd, maar heeft ook geleid tot acties van justitie. Deze week werd zijn vriendin Ramóna Maneiro gearresteerd. Na twee dagen hechtenis en verhoren is ze weer op vrije voeten zonder dat er een aanklacht is ingediend. De politie heeft haar aan de tand gevoeld omdat na de dood van Ramón een video was aangetroffen - naar verluidt met zijn gesproken testament - waarin zij op een gegeven ogenblik zegt dat “alles goed zal aflopen”. De openbare aanklager onderzoekt nu of die opmerking kan worden geïnterpreteerd als medeplichtigheid aan moord.

Degenen die Ramón het best hebben gekend, zeggen dat het voor Vrouwe Justitia nog iets ingewikkelder in elkaar zit. Volgens die reconstructie gaat het om drie 'medeplichtigen': iemand die de cyanide verzamelde, iemand die het gif in een glas met water deed en iemand die een dusdanige constructie bedacht dat Ramón het glas zelf met zijn tanden kon pakken om het leeg te kunnen drinken. Met andere woorden: zelfmoord.

Moord of zelfmoord, uiteindelijk gaat het om euthanasie. Ramón streed tot in de hoogste gerechtsinstanties voor zijn recht om zelf te kunnen bepalen hoe en wanneer hij een einde wilde maken aan zijn leven. Want zin had zijn leven al lang niet meer, vond hij zelf. “Hij was intelligent. Dat wel. Maar hij was bovenal een arme donder. Hij was al jaren dood. Het enige wat hij wèl had en een dode niet was een geweten”, aldus een van zijn vrienden.

“De filosofische of ethische reden om je eigen leven op te offeren ter verdediging van het persoonlijk belang lijkt me even nobel - zo niet meer - dan de collectieve schermutselingen om het vaderland te verdedigen”, schreef Ramón in een van zijn 'brieven uit de hel', zoals hij zijn epistels had gekwalificeerd.

Maar kerk noch wet in Spanje laten euthanasie toe. Alle pogingen van Ramón - tot aan het hooggerechtshof in Spanje en het mensenrechtentribunaal in Straatsburg - om zich het recht te verwerven op waardige wijze een einde aan zijn leven te maken, strandden.

Een van de mensen die Ramón van nabij volgde in zijn ongelijke strijd was de filosoof Salvador Paniker, voorzitter van de Spaanse Vereniging Recht op een Waardige Dood. Volgens Paniker had Ramón zijn ideeën uitstekend op een rijtje staan. “Hij wist hoe hij wilde sterven. Niet zoals enkele theologen hem hadden gesuggereerd door een hongerstaking te beginnen. Pathetisch toch, om zoiets voor te stellen. Ramón was juist een heel vitale man”.

Het enige wat zijn voortdurende aanwezigheid in dagbladen, tijdschriften en tv-programma's genereerde, was een fel oplevende discussie over euthanasie waarin voortdurend voorbeelden uit Nederland, Australië en Oregon werden aangehaald als de vraag aan de orde kwam of het ook anders kan. Ook nu weer. Direct na zijn dood trok het dagblad El Pais conclusies: “Verder uitstel van een wet over actieve euthanasie, is hetzelfde als het rekken van menselijk lijden zonder reden”.

De communistische coalitie Izquierda Unida (Verenigd Links) heeft deze lijn doorgetrokken. In de parlementscommissie voor justitie is een voorstel ingediend om de wetgeving aan te passen. Volgens de communisten is het de hoogste tijd dat in Spanje het recht op euthanasie wordt erkend en vastgelegd “teneinde te voorkomen dat iets dat zo mooi is als het leven ontaardt in een marteling”.

Voor Ramón Sampredo was het leven al jaren een marteling. Hij had pijn (vooral vanwege doorligwonden), hij was hulpeloos en er was geen enkel uitzicht op verbetering. Hij wilde sterven, wetende dat hem geen enkel rechtsmiddel meer was overgebleven, besloot hij een paar maanden geleden te verhuizen.

Het ouderlijk huis in het Galicische dorp Santa Maria de Xuño waar zijn schoonzus Manuela hem jarenlang liefdevol had verzorgd, mocht volgens Ramón niet de plek zijn waar hij zijn leven wilde beëindigen. Het enige dat niet veranderde, was het bed waarin hij dag in dag uit lag en van waaruit hij alleen brieven kon schrijven door een potlood tussen zijn tanden te klemmen.

Eenmaal aangekomen in een 'neutrale' etagewoning in het stadje Boiro (niet ver van La Coruña) begon Ramón met een dodelijke precisie aan de regie van het einde van zijn leven. Aan het tijdschrift Ajoblanco schreef hij kort voor zijn dood een brief waarin hij zijn laatste wil rechtvaardigde.

Maar de vragen bleven. “Het lijden van mensen die euthanasie (of een mooie dood) willen”, aldus Ramón, “heeft het niet gewonnen van de wreedheid van mensen die de voorkeur geven aan abstracte, anti-humane principes. Is dit liefde en respect voor het leven of voor de onrechtvaardigheid?”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden