Hij lijkt me érg dom

Gerard Reve had een jeugdliefde die een ander verkoos. Het verdriet en de jaloezie verwoordde hij als jonge debutant in twee gedichten. Dat blijkt uit manuscripten die binnenkort worden geveild.

Onlangs doken manuscripten van Gerard (Kornelis van het) Reve op die getuigen van een vergeefse jeugdliefde van de schrijver. Een brief, handgeschreven gedichten en een zeldzaam exemplaar van Reves (poëzie)debuut 'Terugkeer', afkomstig uit de boedel van de geliefde - Bep Scholte - komen deze maand onder de hamer bij veilinghuis Bubb Kuyper.

De moeder van Bep Scholte, afkomstig uit een socialistisch milieu, hief graag 'De Internationale' aan. Dat bespoedigde de vriendschap met de communistische ouders van Gerard en Karel van het Reve. In de jaren dertig woonden beide families in de Ploegstraat, in de wijk Betondorp in Amsterdam-Watergraafsmeer.

In het eerste oorlogsjaar overhandigde Gerard Reve aan Bep Scholte negen door hem met de hand geschreven 'versjes' en een getypte versie van het gedicht 'Jaloerse critiek'. Ze gingen vergezeld van een handgeschreven brief met het advies dit alles goed te bewaren omdat ze 'later veel geld waard' zouden worden.

De brief en twee van zijn jeugdgedichten brengen een onbeantwoorde liefde van de zestienjarige Reve voor de even oude Bep Scholte aan het licht.

Bep Scholte was omstreeks 1940 een verhouding begonnen met Jan de Bruin, een student medicijnen. In dat jaar noteert zij in de marge van het typoscript van 'Jaloerse critiek' het volgende: "Gedichtje dat Gerard van 't Reve schreef op Jan de Bruin."

In zijn Reve-biografie 'Kroniek van een schuldig leven' typeert Nop Maas Bep Scholte als Reve's "leeftijdgenote uit Betondorp, die heel mooi was, maar steeds tenniste met jongens die vier jaar ouder waren". De genoemde Jan de Bruin (1919 - 1981) voldeed aan dat signalement: hij tenniste als jongen al en was bovendien vier jaar ouder dan Bep Scholte (1923 - 2008). In 1948 trouwden ze.

"Hij is wat dom, hij spreekt wat traag,/ Toch mag 'k hem wel, ik zie hem graag", luiden de eerste regels van 'Jaloerse kritiek' (de titel in 'Verzamelde gedichten' van Reve).

De laatste regels van alle zes strofen zijn hetzelfde: "Hij is ten slotte toch jouw vlam, jouw grote ster,/ Maar kijk, hij draagt een hoed: dát gaat te ver!"

Ondertussen wordt het mikpunt van de jaloerse kritiek voor een 'lummel' uitgemaakt die bovendien 'plomp en vrij banaal' is - en die de aangesprokene in het gedicht op straat onbeschaamd zoent. Nadat de dichter bekent 'bijna dol' van jaloezie te worden, berust hij in de laatste strofe: "Al háát ik hem als nooit een mens tevoren,/ ik weet ik ben niet door jou uitverkoren."

"Mamma vertelde over Gerard dat hij vaak gepest werd en een beetje zielig en fragiel was", schrijft Marijke Kerbourch, dochter van Bep Scholte en Jan de Bruin, per e-mail vanuit Frankrijk.

"Ze woonden vlak bij elkaar en ze beschermde hem op straat wel, als grote zus, op weg naar dezelfde school aan het Zuivelplein."

Na de lagere school ging haar moeder naar de hbs en Gerard naar het Vossius Gymnasium. Ze bleven elkaar nog een tijd zien, schrijft ze. "Mamma heeft het gedichtenbundeltje en wat ander materiaal altijd bewaard. Des te meer omdat het gedicht 'maar hij draagt een hoed' over onze vader Jan de Bruin ging!"

Nog een gedicht uit de bundel van Bep Scholte kan worden beschouwd als een persoonlijke boodschap aan de ontvanger. Als titel koos Reve eerst 'Ter verontschuldiging'.

Hij meende het in volle ernst:

Veel brieven en ook verzen schreef hij haar,

Met letters, woorden, zinnen achter elkaar

Meende hij iets te kunnen uiten.

Van wat hem innerlijk zo heftig geroerde;

Maar bij het schrijven werden bonte

beelden tot een hulpeloos betoog

Van grauwe inkt gesprenkeld op

gevoelloos wit papier;

Vermoeid en onvoldaan ging hij naar bed

en sloot het oog.

Dit gedicht werd, anders dan 'Jaloerse kritiek', opgenomen in 'Terugkeer', onder de titel 'Correspondentie - verontschuldiging'.

Dat de jonge Reve meer brieven schreef aan Bep Scholte, bevestigt haar zoon Paul de Bruin. "Ze waren eerst erg op elkaar gesteld, maar Gerard werd verliefd op haar en liep achter haar aan", maakte Paul de Bruin op uit gesprekken met zijn moeder.

De liefde werd niet beantwoord, wat pijnlijker werd naarmate Scholtes voorkeur manifester uitging naar Jan de Bruin. Aan de verstandhouding kwam een definitief einde toen Reve de minnaar van Bep Scholte steeds belachelijk maakte - en niet alleen vanwege diens hoed.

Evenals uit het gedicht 'Jaloerse kritiek', spreekt uit het briefje bij de gedichten zowel waardering als verachting voor Jan de Bruin.

Lieve Bep Scholte!

Ik stuur je hierbij 10 versjes. Lees ze en bewaar ze goed. Ze zijn later veel geld waard. (...) Ze zijn beter dan die van hem. Die citeert alleen maar. Nee deze zijn heel verdienstelijk. Laat ze ook maar aan je geliefde lezen en aan je ouders. Ik vond bij de laatste twee ontmoetingen je keuze niet zo slecht! Je had het gekker kunnen treffen. De jongen maakte een aardige indruk. Maar hij leek me wel érg dom!

Gegroet!

Uw vereerder:

Uw innig toegenegen: Gerard.

Reve achtte zich blijkbaar in de poëzie wél de meerdere van zijn rivaal. Maar hoe was de verhouding vóór de tussenkomst van 'de jongen' De Bruin? Een indicatie geeft de 'sociografische vragenlijst' die zijn broer Karel in 1939 maakte voor vrienden en medestudenten.

Ook Gerard kreeg zo'n lijst voorgelegd. Op de vraag 'Hebt gij een geliefde' vulde hij in: 'Jazeker.' "Maar helaas zonder de naam van de uitverkorene te noemen", constateert Nop Maas in zijn biografie. Als mogelijke kandidate noemt de Reve-biograaf Christina Amende, ook een dochter van vrienden van de ouders Van het Reve. Zij ontving in 1940 eveneens een bundeltje met tien gedichten van de auteur - zij het volledig getypt, en een andere selectie dan nu is opgedoken.

In de enquêteantwoorden wordt Bep Scholte door de zeestienjarige Gerard weliswaar genoemd, maar onder 'kennissen'. Was ze in zijn hart nog steeds zijn 'geliefde', maar formeel tot 'kennis' gedegradeerd omdat Jan de Bruin toen al in haar leven was? Of was zijn verering voor Bep Scholte van meet af aan onbeantwoord gebleven?

In elk geval was het aanvankelijk een romantische liefde waarvan de jonge schrijver meer verwachtte dan hij ontving. Tot de 'melancholieke scholier', zoals hij zich in een ander gedicht uit die tijd omschreef, 'bijna dol' werd omdat Scholte die banale, hoeddragende lummel verkoos.

Helaas is er geen correspondentie tussen Reve en Bep Scholte bewaard gebleven, die nader inzicht geeft in de ontwikkeling van hun verhouding. Paul de Bruin: "De andere brieven van Gerard Reve werden op last van mijn vader verbrand, vertelde mijn moeder." Vermoedelijk omdat het liefdesbrieven waren en Jan de Bruin en Gerard van het Reve in 1940 over en weer jaloers waren.

Hoe dan ook, Gerard Reve bracht in de zomer van 1940 een selectie uit zijn jeugdpoëzie naar 'Copieerinrichting De Kameel' op het Meeuwenplein in Amsterdam-Noord. Hij schreef met de hand in kapitalen de titel voor het omslag en liet de bundel in een oplage van vijftig exemplaren stencilen.

Zowel Christina Amende als Bep Scholte ontvingen een exemplaar van 'Terugkeer', waarin beiden verschillende gedichten herkenden die ze eerder van de auteur hadden ontvangen. Er waren tot dusver twee exemplaren van dit debuut bekend. Het derde wordt komende week geveild. Dat de versjes veel geld waard zouden worden had de auteur goed voorzien.

Veilinghuis Bubb Kuyper, Jansweg 39, Haarlem, 22/25 mei 2012. Het exemplaar van 'Terugkeer' - Gerard Reve's eigenlijke debuut, zeven jaar voor zijn roman 'De avonden' uitgebracht - is geschat op 8.000 tot 10.000 euro; de manuscripten, het typoscript en het briefje aan 'Lieve Bep Scholte!' samen eveneens op 8.000 tot 10.000 euro.

Tom Rooduijn is journalist. Hij schreef 'Revelaties, Gerard Reve over zijn werk & leven' (2002). In 1999 bezorgde hij een uitgave van 'Terugkeer'.

'Lees ze en bewaar ze goed', schreef Gerard van het Reve (16) over zijn gedichten, 'ze zijn later veel geld waard'

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden