Hij herkende ’Ivan’ niet

null Beeld

Daar staat hij naast het bed, leunend op een wandelstok. De 92-jarige getuige Alex Nagorny. Op het bed ligt Ivan Demjanjuk, 90. De rechter vraagt de aangeklaagde zijn zonnebril af te zetten.

De tribunes in rechtszaal zitten vol, je kan een speld horen vallen. Naast dat bed, voor in de zaal, staan behalve Nagorny ook de raadsman, die hem moet bijstaan, en de tolk. Demjanjuk is daardoor aan ons zicht onttrokken. We weten niet of, na meer dan zestig jaar, hun blikken – die van Nagorny en Demjanjuk – elkaar kruisen. Lang duurt het niet. Dan zegt Nagorny : „Hij was slanker. Ik herken ’m niet goed. Het is hem niet. Ik zie geen gelijkenis.”

Nagorny keert terug naar zijn plaats. In de rechtbank blijft het stil. De rechters bladeren in ordners als op zoek naar een vervolg.

Je zou kunnen zeggen dat dit een dramatisch hoogtepunt was in het horen van de getuige Nagorny, de man die heeft verklaard in 1943 kampbewaker Ivan Demjanjuk te hebben ontmoet in het concentratiekamp Flossenbürg in Beieren.

Nagorny, evenals Demjanjuk afkomstig uit de Oekraïne, was zelf een kampbewaker, en opgeleid in het SS-kamp Trawniki, nadat hij daarvoor was geselecteerd in Chelm – daar zat hij als Sovjet krijgsgevangene. In Trawniki kreeg hij een Dienstausweis, zo één als we kennen van Demjanjuk – de rechter laat hem met een lineaal aanduiden hoe groot dat ongeveer was geweest. Want dat van Nagorny bestaat niet meer: Nagorny zegt dat hij het verbrandde vlak voordat hij in ’45 in handen viel van de Amerikanen.

Had Demjanjuk die mogelijkheid niet? Zijn Dienstausweis is er nog – het kwam uit een KGB archief en is het sleutelbewijs in dit proces. Demjanjuk ging een soortgelijke weg, via Chelm en Trawniki, en uiteindelijk naar Sobibor, de doodsfabriek. Kort voor de opstand daar, in oktober ’43, werd Demjanjuk overgeplaatst naar Flossenbürg.

En daar in Flossenbürg kruist zijn pad dus dat van Alex Nagorny, wiens route via Trawniki naar Rostock voerde, waar hij een vliegtuigfabriek en een werkkamp moest bewaken. Twee mannen op een zwarte ijsschots in de geschiedenis. Ook in Nagorny’s relaas zitten gaten, men overweegt tegen hem een vooronderzoek – er is een Treblinka-lijst waarop zijn naam voorkomt. Vandaar die raadsman naast hem: die ziet erop toe dat Nagorny zichzelf niet incrimineert.

Zo ver komt het niet. De krasse Nagorny is analfabeet. Hij spreekt na 65 jaar in Duitsland nog amper een woord Duits. Ruim drie jaar, tussen ’43 en ’47, moet hij zij aan zij met ’Ivan’ hebben doorgebracht, in dat Beierse kamp, en later in Heuberg bij het Vlasov-leger. Ook delen ze na het einde van de oorlog nog een woning in het Beierse Landshut. ’Ivan’ rookte. Hij niet.

Meer komen we over ’Ivan’ niet te weten. De ’Ivan’ die Nagorny niet herkent. We spraken niet over elkaars verleden, zegt Nagorny – beiden dragen misschien nog hun eigen, donkere geheim.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden