Hiernamaals / Heimwee naar de hel

Het christelijk hiernamaals was een overzichtelijk oord: na het laatste oordeel wachtte de eeuwige gelukzaligheid óf de altijddurende verdoemenis. Het is niet meer zo simpel. Het hemelgeloof staat weliswaar recht overeind, maar de hel is op zolder beland. En die wordt gemist.

Als jongetje beefde godsdienstpsycholoog Jacques Janssen (1944), rooms-katholiek opgevoed, bij de gedachte aan het hiernamaals. ,,Ons was met veel succes bijgebracht dat de hel de totale verlatenheid was. Als je maar even een fout maakte, dacht je dat je erheenging. Maar als je gebiecht had, wist je: ik kom toch in de hemel. Een prachtig gevoel, zoiets heb ik later nooit meer meegemaakt.''

Tegenwoordig denkt hij niet meer over de kwestie na: ,,Hemel en hel zijn voor mij interessante fantasieën.'' En volgens Janssen zijn er nog maar heel weinig katholieken die tobben over de hel. Na het Tweede Vaticaans Concilie is de hel gaan schuiven, zegt hij. ,,Paus Johannes XXIII heeft eens gezegd dat de hel wel bestaat, maar dat niemand erin zit. De huidige paus noemde de hel een toestand, geen fysieke plaats. Zelf heb ik sinds 1964 niet meer gebiecht. De angst voor het hiernamaals verdween, en daarmee ook de behoefte om te biechten.''

Godsdienstsocioloog Hijme Stoffels (1952), gereformeerd opgevoed, griezelde bij het lemma Hel in de Christelijke Encyclopedie. ,,Die afbeeldingen zagen er heel akelig uit. Het leek me als jongetje niet een plaats om te wezen.'' Tegenwoordig weet hij zich geen raad met de hel. ,,Ik geloof in een leven hierna. Dat je bij God bent, dat het goed is. Zodra ik er concrete beelden bij ga verzinnen, loopt het spaak. Kom ik dan ook die vervelende tante Agaath tegen? En ben ik dat jongetje van zes? Die puber van zeventien? Of het dikbuikige ventje van nu? Ik besef dat er een gene zijde is, dat is genoeg. Verder wijd ik daar weinig gedachten aan.''

Stoffels kerkt in een Samen-op-weggemeente. ,,Ik kan me geen preek over de hel herinneren. Je hoort in de kerk in het geheel niets meer over het leven na de dood, alleen met begrafenissen. En dan wordt er zonder meer vanuitgegaan dat de overledene in de hemel is, bij God. De vraag wordt nooit gesteld of hij goed terechtkomt. De hel is taboe. Een zolderkamertje van het geloof waar we zelden komen.''

Het hemelgeloof mag zich in christelijke kringen aardig staande houden, het akelige alternatief bestaat amper meer in de vorm waarin ze zich eeuwenlang wist te handhaven. De hoofdstroom der godgeleerden schafte de hel stilletjes af, het kerkvolk volgde zonder morren. Ziekenhuispastores beamen het: de doorsnee gelovige is bang voor ontluistering en lijden op het sterfbed, zelden nog voor wat daarna te wachten staat. De hel is, kortom, vreselijk uit de mode.

De cijfers lijken deze waarneming te weerspreken. Volgens het laatste onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau naar religieuze opvattingen (Secularisatie in de jaren negentig, 2000) is het geloof in de hel juist licht tóegenomen. Liefst 26 procent van de ondervraagden gelooft erin, 8 procent meer dan in 1991. Maar dat stijgende cijfer is nog geen bewijs voor een revival van traditionele opvattingen. De vraag hóe die hel eruit ziet -Les autres? Vlammen? Een gericht? Auschwitz?- viel buiten het onderzoek.

Zelfs in evangelische kring, zegt Hijme Stoffels, taant de overtuiging dat je zielen moet redden van de ondergang. ,,Bekeert u, want anders gaat u naar de hel - zo wordt het niet meer gebracht. De ongelovige hoort: jouw leven is leeg, er zit geen structuur in, en kijk eens wat er voor je klaarligt. Het gaat om het leven hier en nu. Het geloof in een oordeel is tegenwoordig christendom voor gevorderden. Dat krijg je na een tijdje te horen, als je binnen bent.''

Alleen binnen de stevig-orthodoxe vleugels van het protestantisme wordt nog onverkort gewaarschuwd voor de 'ingebeelde hemel'. Maar ook daar verschuiven de opvattingen. De godsdienstsocioloog deed in 1997 onderzoek bij de EO-achterban. Tachtig procent zegt in de hel te geloven. ,,Maar als je vraagt wíe daarin komen - dan zie je het ongemak. Slechts 35 procent meent dat een ieder die Jezus Christus niet als zijn persoonlijk Verlosser kent, naar de hel gaat. Die hel zit ze dwars.'' Dat is, zegt Stoffels, ook een kwestie van ,,cognitieve dissonantie''. ,,Als je eigen kinderen ongelovig zijn, zijn die volgens de leer eeuwig verdoemd. Daar wil je liever niet aan. En dus schuif je die hel een beetje uit je gedachten.''

Vroeger, zegt ir. Jan van der Graaf (1937), oud-voorman van de Gereformeerde Bond, werd er in zijn kringen soms te makkelijk met hel en verdoemenis geschermd. Nu te weinig. En dat is niet goed, want het is een ,,vitaal element'' in de Bijbel, net als gericht. ,,Als er alleen een hemel is zonder hel, dan wordt de hemel van fondant -alles komt altijd goed- en is evangelisatie niets anders dan nuttig maatschappelijk werk en het inrichten van gaarkeukens.''

Hij noemt het een existentieel onderwerp waarover hij ,,niet zonder grote huiver'' spreekt. Van der Graaf neemt de schrik des Heren zeer serieus. ,,Het gericht is zo bloedernstig dat Christus tot in de hel is afgedaald. In Zijn verzoenend lijden en sterven overwon hij de dood en de hel. Geloof in Hem is daarom van beslissende betekenis. Als het ons ernst is, vraag je je toch af: wat gebeurt er straks met mijn buurman, met mijn straat, met de hele mensheid?''

Met het verdampen van de hel heeft de dood zijn afschrikwekkendheid verloren, zegt hij. ,,De dood is naar de marge gedrongen. We schrikken niet meer en we worden niet meer warm. Er is niets meer om te vrezen en niets meer om naar uit te zien. De dood is geen vijand meer, maar een vriendje.''

Dat menigeen niet meer gelooft in een postuum oordeel, leidt volgens godsdienstpsycholoog Jacques Janssen tot veel haast en agressie in het moderne bestaan. ,,Je moet alles in dit leven realiseren, er is geen vereffening meer straks.'' Janssen denkt dat het geloof in een oordeel nooit helemaal zal verdwijnen. ,,Het is nu een ondraaglijke gedachte dat slechte mensen vrijuit gaan. Dat blijkt uit allerlei sociaal-psychologisch onderzoek. Dus ga je een theorie verzinnen, bijvoorbeeld rondom karma. Mensen denken zelf zo'n beetje bij elkaar hoe het zit. Ze blijven ermee bezig, omdat ze diepe behoefte hebben aan een rechtvaardige wereld.''

Mensen zijn niet minder religieus geworden, zegt Janssen, ook al neemt de kerkelijkheid rap af. ,,Een kwart van de Nederlandse bevolking gelooft in reïncarnatie, terwijl dat toch technisch minstens zo ingewikkeld is als het traditionele hiernamaals. Ik plaats dat reïncarnatiegeloof binnen onze cultuur van de tweede kans: we willen niet aan één baan, één huwelijk, en niet aan één leven vastzitten.''

Schrijfster Désanne van Brederode (1970), dochter van een uitgetreden rooms-katholieke priester, pleit onomwonden voor herinvoering van de hel. De hel is aansprekender, scherper dan ,,dat oord van eeuwige gelukzaligheid, waar je met eveneens overleden vrienden aan de toog hangt''.

In het hiernamaals word je geconfronteerd met wat je in je leven hebt aangericht, zegt Van Brederode. Dat kan, bijvoorbeeld voor een oorlogsmisdadiger, een martelgang zijn. Geheel traditioneel denkt ze niet: de overledene wordt volgens haar niet passief aan het gericht onderworpen, maar is zijn eigen rechter. ,,Je moet zelf je strafmaat bepalen.'' Wie dat weigert, belandt in de hel. ,,Waar ik steeds minder in geloof'', zegt ze, ,,is een erbarmende God, een Grote Vergever. Voor mij alsjeblieft geen kwijtschelding, neem mij mijn menselijkheid niet af.''

Van Brederode wil in het gericht stáán voor wat ze heeft gedaan. ,,De laffe theologie van de moderne Oosterhuizen heeft het geloof beperkt tot solidariteit, ethiek op bijbelse basis. Het ontbreekt hun aan besef van eenzaamheid en aan zelfreflectie. Ze doen te weinig aan de hel.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden