Recensie

'Hier' van Joke van Leeuwen stemt tot nadenken over het wezen van de vrijheid

Beeld TR BEELD

Mens (en dier) zitten op alle mogelijke manieren gevangen in ‘Hier’, de nieuwe roman van Joke van Leeuwen die dit jaar haar veertigjarig jubileum als schrijver viert. 

Gevangen in een land dat zijn eigenheid bewaken wil, een land waaruit je niet mag vluchten, opgesloten in een huwelijk waar de liefde uit is weggesijpeld met een man die een vreemde is geworden, gevangen in je meisjeszijn waardoor je op school moet handwerken terwijl je liever handenárbeid doet, gevangen in je rolstoel omdat je knie kapot geschoten is, of erger nog: gekluisterd aan je bed omdat je lichaam zo is uitgedijd dat je het niet meer kunt dragen, en er geen rolstoel is waar het in past.

Knoestige namen

Dat laatste is het lot van Stamvader, ‘beëdigd controleur der grensovergangen’, die ervoor waakt dat er geen mensen ongeautoriseerd komen of gaan, en er geen (luxe) goederen worden gesmokkeld naar dit niet bij naam genoemde land. De mensen hebben er knoestige namen als Bardo, Julus, Onna, Mara, Wena, Kleine, Kors. Aanvankelijk deed dit ‘Hier’ me denken aan de wereld van Alex van Warmerdam, waarin de tijd lijkt stilgezet, waarin mensen de dingen doen, gewoon omdat het altijd zo ging: een absurde, bijna grappige wereld.

Maar gaandeweg wordt het grimmiger in ‘Hier’. We bevinden ons eerder in het Oostblok dan in het land der ‘Noorderlingen’. Stamvader zet vrouwen in zijn huisje bij de kachel zodat de gesmokkelde boter langs hun benen smelt en op een vettig kleedje druipt. Hij doet wat hem is aangeleerd. Zijn geest zit gevangen in een doctrine die zegt dat het hier beter is dan daar, en dat het eigene iets is van hier, dit land, en niet van jou. Dat lijkt de moraal van deze knap geconstrueerde parabel, die me ook deed denken aan ‘De Pelikaan’ van M.M. Driessen, waarin de hoofdrolspelers elkaar in een dubbelchantage gevangen houden.

Overigens is het maar de vraag of het aan de andere kant van de grens, waar ze vrijer zijn en waar de schappen vol liggen, zo heel veel beter is. Voor de mensen van ‘Hier’ nauwelijks. Ze zijn daar minderwaardig, alleen welkom als goedkope arbeidskracht, en ‘eenzaamheid is daar een groot probleem, ze vinden er soms doden die al een jaar dood liggen (…) dat gebeurt hier niet, hier is saamhorigheid, Bardo doet er toch ook aan mee?’ Aan het woord is Stamvader. Bardo is zijn zoon en al net zo afgericht als hij en zijn hond die ‘Hond’ heet ‘want een andere naam zou kunnen duiden op onderlinge betrokkenheid, buiten het werk om’.

'IJzeren gordijn'

Het vreemde versus het vertrouwde en intieme, dat is de andere pijler waar ‘Hier’ op is gebouwd. Ooit is Stamvader helemaal vanaf de ander kant van het land naar hier gestuurd. Dit om te voorkomen dat hij al te vertrouwd zou zijn met de mensen die hij moet controleren; hij zou maar eens iemand bevoorrechten. Hij is, als beschermer van het eigene, een vreemdeling, net als zijn zoon Bardo, ook een vreemde voor zijn naasten en een naaste voor vreemden. Een meeloper, klaargestoomd voor zijn taak: die van grensbewaker. Van controle is geen sprake meer; de overgang is dicht, de grens is gesloten, de weg ernaar toe loopt dood. Waar het grenshokje stond, ligt alleen nog een betonnen plaat. Tussen hier en daar zit een soort ijzeren gordijn waar Bardo patrouilleert. Niet in de buurt (alweer) van zijn eigen dorp, en niet samen met iemand waar hij vertrouwd mee is.

In een cruciale scène is hij, per ongeluk, toch op pad met een oude bekende, Kors, samen volgden zij hun militaire training. Waar Bardo, omdat dat van hem werd verwacht, het ’s avonds met de andere jongens op een zuipen zette - kameraadschap - ging Kors die zijn echte vriend was (of had kunnen zijn) naar bed, gewoon omdat hij wilde slapen. Kors is een vrije, oorspronkelijke geest en wordt daarmee het mikpunt van spot en pesterij. De getemde Bardo grijpt niet in, niet openlijk althans. Jaren later stelt Kors hem, daar aan die grens, de vraag wat hij zou doen als iemand naar de andere kant zou lopen. Schieten? Ook als de overloper bijvoorbeeld een moeder van twee bloedjes van kinderen zou zijn?

Het komt tot schieten in die scène. Hóe zal ik hier niet verklappen, maar alles draait om de impliciete vraag die Van Leeuwen stelt. Wat is vrijheid en wat hebben we er voor over, maar vooral ook: waar bevindt zich die? Daar: aan de andere kant van de grens, of hier: in ons hoofd?

Joke van Leeuwen
Hier 
232 blz. €18,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Lees hier eerdere boekrecensies. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden