Hier moordt men om weinig

Een grote politiemacht moet ervoor zorgen dat het WK veilig verloopt. Maar Brazilië zal er niet op vooruitgaan, vrezen critici. 'De aanpak is op repressie gericht en niet op het voorkómen van misdaad.'

SÃO PAULO - Vlak voor Pasen reed de elfjarige Monique Evellyn Silva op haar fietsje door een buitenwijk van Salvador da Bahia en werd getroffen door een rondvliegende kogel. Een politiestaking had voor de totale chaos gezorgd. De lichamen stapelden zich in de dagen daarna op in het mortuarium van justitie. Winkels bleven gesloten. Toeristen bleven binnen de muren van hun hotels.

Volgens de secretaris van openbare veiligheid van de Braziliaanse provincie Bahia, Mauricio Barbosa, is de rust inmiddels teruggekeerd, zo garandeert hij tijdens een telefoongesprek: "Sinds het salaris-akkoord is getekend en de stakingsleider is opgepakt, zijn de troepen weer normaal aan het werk. Het aantal moorden is weer gedaald."

Op 13 juni speelt Nederland zijn eerste wedstrijd in Salvador da Bahia, stad van palmbomen, gekleurde koloniale huisjes, strand en zee en naar palmolie geurende acarajés (oliebollen van bonenmeel met garnaaltjes) in het noordoosten van Brazilië. Een aards paradijs, volgens de toeristenflyers. Of een poel van geweld, volgens de recente statistieken.

undefined

Corruptie

Vóór het WK voetbal in 2010 in Zuid-Afrika hield iedereen zijn hart vast of de veiligheid van de bezoekers wel gegarandeerd zou kunnen worden. Maar de speelsteden in het noordoosten van Brazilië zijn ondertussen even gevaarlijk of nog veel gevaarlijker dan Johannesburg, Kaapstad en Pretoria. Zo heeft Salvador da Bahia hogere moordcijfers dan de drie Afrikaanse speelsteden: rond de zestig moorden per honderduizend inwoners per jaar (tegenover één moord per honderdduizend inwoners in Nederland). Brazilië telt elf van de dertig gevaarlijkste steden ter wereld, volgens het laatste rapport van het het VN-bureau tegen Drugs en Misdaad.

Het geweld, sinds 2000 ver(drie)dubbeld in het noordoosten van het land, treft doorgaans vooral de bewoners van de arme wijken in de steden: afrekeningen door drugsbendes, banale burenruzies verhit door alcohol en afrekeningen door politiemannen. Volgens secretaris Barbosa is de meerderheid van de moorden gelieerd aan afrekeningen binnen de drugshandel: "We hebben niet alleen in Salvador, maar in alle steden in het noordoosten en in heel Brazilië te maken met een verspreiding van de drugshandel, vooral in crack, vanuit São Paulo en Rio de Janeiro."

Verrassenderwijs is het geweld in dezelfde periode in het zuidelijke São Paulo en in iets mindere mate in Rio juist afgenomen. São Paulo, een metropool die wereldwijd berucht werd om zijn veertig moorden per honderdduizend inwoners in 2000, schommelt nu rond de tien moorden per honderdduizend inwoners. Met dat cijfer is volgens de VN de ondergrens van het 'epidemisch geweld' (zoals in oorlogssituaties) bereikt.

Julio Waiselfisz, coördinator van de jaarlijkse Braziliaanse 'Geweldskaart' (Mapa da Violência) uitgegeven door onderzoekscentrum voor Latijns-Amerika Flasco, verklaart die daling als volgt: "São Paulo heeft ingezet op technologie, zoals het informatiesysteem Infocrim, waardoor troepen beter worden ingezet waar het nodig is. São Paulo geeft ook betere politie-opleidingen en carrièremogelijkheden aan de politiemannen. Rio de Janeiro heeft ingezet op speciale vredespolitietroepen in de sloppenwijken, maar sinds alle berichten over politiegeweld en corruptie binnen deze eenheden, is die maatregel op zijn minst omstreden."

De verspreiding van het geweld naar andere delen van Brazilië komt volgens Waiselfisz doordat veel industrieën São Paulo zijn uitgetrokken, op zoek naar goedkopere vestigingsmogelijkheden en arbeidskrachten. Waiselfisz: "Maar die beweging is niet gepaard gegaan met investeringen in openbare orde en veiligheid. Steden zijn gegroeid, zonder dat het aantal politietroepen en materieel meegroeide. Brazilië heeft van oudsher een cultuur van geweld. Men moordt hier om heel weinig, zeker als het om arme, donkere jongens gaat. Hun levens zijn niets waard in de ogen van velen. Bovendien wordt slechts vijf à acht procent van alle moorden opgelost."

Het zal nog lang duren voordat Bahia het moordcijfer onder de magische grens van tien krijgt, beaamt het hoofd van de politie van Bahia, secretaris Barbosa: "Dat proces zal nog wel zo'n twintig jaar duren. Maar we hebben ondertussen wel 13.000 nieuwe manschappen aangenomen en helikopters en camera's aangeschaft. Het aantal doden is al met negen procent gedaald."

undefined

Carnaval

De verwachte vijfduizend Nederlandse supporters hoeven volgens Barbosa op 13 juni niets te vrezen, behalve de tegenstander: "Onze troepen zijn weer volledig onder controle. Bovendien hebben wij veel ervaring in het organiseren van grote evenementen, zoals het carnaval. Een Nederlandse delegatie van het WK was hier onlangs flink van onder de indruk."

Om de bezoekers en spelers van het WK te beschermen, heeft Salvador (net als de andere elf WK-steden) een speciaal commando ingericht, waarin de federale, provinciale en gemeente-autoriteiten samenwerken. In totaal zet Brazilië 180.000 beveiligingsmensen in (ongeveer 100.000 politiemannen, 57.000 militairen en 24.000 private beveiligingsmannen).

Barbosa: "Via camera's en een onderling netwerk zullen de weg van het vliegveld tot de hotels en het nieuwe stadion Fonte Nova en alle toeristische trekpleisters 24 uur per dag in de gaten worden gehouden."

Volgens Carolina Ricardo, onderzoekster van de niet-gouvernementele organisatie Sou da Paz ('Ik ben van de Vrede') zullen de aangekondigde maatregelen waarschijnlijk wel voldoende zijn om het WK in redelijke orde te laten verlopen: "Dat heeft Brazilië al vaker bewezen. Maar wezenlijk zal het evenement niets aan de situatie in Brazilië veranderen: de aanpak is volledig op repressie gericht en niet op onderzoek en het voorkómen van misdaad."

undefined

Protest

De aangekondigde protesten tegen het WK baren Brazilië momenteel de meeste zorgen. De protesten begonnen vorig jaar juni tegen de verhoging van de buskaartjes en draaiden uit op massaal protest tegen de slechte sociale voorzieningen in het land en tegen de geldverspilling voor en tijdens het WK.

Carlina Ricardo van Sou da Paz: "Aanvankelijk hoopten we dat het WK voor een blijvende erfenis in openbare veiligheid zou zorgen. Maar afgelopen jaar heeft de politie geblunderd. Eerst door veel te hard in te slaan op de demonstranten en later door zogenaamd preventief optreden: men pakte onlangs tweehonderd (bijna alle) betogers op, wat alleen maar meer woede opriep. Nu staan de stoottroepen weer klaar. De dialoog met de samenleving ontbreekt nog altijd."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden