Hier moeten wij een weg vinden naar den St. Jansberg

Wandelpionier Jacobus Craandijk doorkruiste eind 19de eeuw heel Nederland. Zijn verre achterneef Flip van Doorn treedt in diens voetsporen, deze week in de omgeving van Groesbeek.

Er kan veel gebeuren in 134 jaar tijd. Wanneer Jacobus Craandijk in 1880 in Nijmegen neerstrijkt voor een driedaagse verkenning van de omgeving, waaieren vanuit de stad wandelpaden in alle windstreken uit. De dorpjes Hees, Neerbosch, Sint-Anna, Hulsen en Hatert zijn nog niet ten prooi gevallen aan de onstilbare honger van de immer uitdijende agglomeratie. Dukenburg is de naam van een bos, de Goffert niet meer dan een boerderij aan een 'woeste oude weg'. Op de tweede dag van zijn bezoek neemt Craandijk de trein naar Groesbeek, waar 'een paar molens staan als voorposten op vooruitgeschoven punten' en waar hij al op het station een 'heerlijk vergezigt' voor zich uitgebreid ziet. Tussen de herberg waar hij verblijft en de 'grijs geportlande kerk der Hervormden', stroomt bescheidenlijk een beekje door een weiland voort. Een holle weg leidt 'tusschen korenvelden en langs schilderachtige hutten, met rieten daken en begroeide muren'.

Dat Groesbeek nog geen mensenleven later in de frontlinie van een wereldoorlog zou komen te liggen, kon Craandijk onmogelijk bevroeden. Toen in het voorjaar van 1945 de kruitdampen waren opgetrokken stond van de molens alleen de gehavende Zuidmolen nog overeind. In de decennia die volgden zadelde de vooruitgang het dorpje op met een stenig plein en een hoekig gemeentehuis. Aan de andere kant van de Dorpsstraat reikt nu megalomane hoogbouw naar de hemel, over de oude spoorlijn fietsen toeristen hun lorries richting Kleve. Het oude hervormde kerkje lijkt het allemaal met lede ogen aan te zien. Bij wijze van troost is de ooit weggemoffelde beek die het dorp zijn naam geeft weer boven de grond gehaald, dat wel. Een goed bedoeld maar zonder al te veel historisch besef opgemetseld poortje tussen de woonblokken markeert het restant van de plek die Craandijk beschrijft als "het ruime, vierkante grasplein, van grachten en iepenlanen omringd, waar in der tijd het kasteel van Groesbeek heeft gestaan". Ik moet het doen met dat poortje, een informatiebord en een stevige dosis verbeelding.

Het goede nieuws is dat de wandeling die de dominee vanuit Groesbeek maakte nog vrijwel net zo mooi is als destijds.

Ik maak een kleine omweg door het schitterende natuurgebied de Bruuk, om te belanden in het grensdorp Grafwegen aan de rand van het Reichswald. In Boscafé Merlijn wordt het smokkelaarsverleden van de streek gekoesterd.

Is dit het schilderachtige huisje met de put dat Craandijk 'op vreemd grondgebied' zag liggen?

Het zou me niets verbazen. Ook hij wist van de smokkel- en stroperspraktijken in de grensregio. Hij schrijft er vergoelijkend over, vaderlijk bijna, al concludeert hij dat het de vloek der grensbewoners is dat hun bedrijf verwildering kweekt en geen welvaart. "Maatschappelijk gaan zij vooruit, zedelijk gaan zij achteruit."

De slag die mijn oudoom door het Reichswald maakt, kort ik flink in. Het frivole landschap van de Sint-Jansberg lokt me meer dan het sombere en strenge Duitse woud. Lang voordat hij er zijn schoenzolen versleet, vestigden de Romeinen zich op stuwwal, Craandijk rept van 'Romeinsche oudheden' die er zijn gevonden. Na zijn passage is voldoende materiaal opgegraven om de fundamenten zichtbaar te maken van de villa die er rond het begin van onze jaartelling stond. Een constructie van stalen buizen markeert zelfs de contouren van de ontvangstruimte. Daar staat tegenover dat het hogerop gelegen landhuis Sint-Jansberg het oorlogsgeweld niet overleefde. Voorbij het toegangshek zoek ik tevergeefs naar het 'lage grijze huis'. Alleen de siertuin, de drie vijvers en veel landschapselementen op het oude landgoed zijn na een groot herstelproject van Natuurmonumenten in oorspronkelijke staat teruggebracht.

Aan de voet van de berg danst een beekje vrolijk naast het pad mee tot bij de Plasmolen, volgens Craandijk al "een plekje, dat zijn' goeden naam en zijn druk bezoek ten volle verdient". Op een bordje dat eruitziet of het er al hing toen hij passeerde, valt met moeite te ontcijferen dat het streng verboden is te graven op de loop van de beek.

De wijnbouw die de Romeinen in Nederland introduceerden heeft bezit genomen van velden en hellingen tussen de Sint-Jansberg en Groesbeek - ook dat is nieuw. Langs wijngaarden en door bos voert het pad terug naar de plaats waar, achter een enorm parkeerterrein, de Groesbeek aan het oude kerkje voorbij meandert.

Verwoesting, verval, herstel, nieuwbouw, reconstructie: sinds er aan het einde van de 19de eeuw een dominee voorbijging, is in Groesbeek en omgeving veel gebeurd. Gelukkig zijn er ook dingen die niet veranderen: "Overal sluiten golvende hoogten, op verren afstand of naderbij, de ruime vlakte in, waar ligtgroene akkers en purperen heidevelden, bruine akkermaalsbosschen, wier bladeren zich nog niet ontplooiden en altijd groene dennen, jonge beukenlanen en schitterende zandhellingen hun rijke kleuren in bonte mengeling vertoonen en waarover de wolkschaduwen plegtig heentrekken."

Dit is de laatste aflevering in deze serie. Kijk voor de routebeschrijving en het routekaartje op www.jacobuscraandijk.nl. In januari 2015 verschijnt de wandelgids Een' kloeken dagmarsch, met daarin elf nieuwe wandelingen in de voetsporen van Jacobus Craandijk. Intekenen kan op de website.

Het kerkje van Groesbeek lag in de tijd van Craandijk nog vrij in de velden - zo werd het destijds geschetst door Piet Schipperus. Nu ligt er een parkeerterrein voor.

Wandelpionier

Tussen 1874 en 1888 trekt Jacobus Craandijk te voet door Nederland. In zwierige stijl beschrijft hij zijn tochten en de acht delen van zijn 'Wandelingen door Nederland met pen en potlood' worden een standaardwerk voor wandelliefhebbers. Als reisjournalist en -auteur Flip van Doorn ontdekt dat Craandijk een verre oudoom van hem is, verdiept hij zich in het oeuvre van 'de wandelende dominee' en belandt daarmee in een tijd waarin de wandelsport nog in de kinderschoenen staat. Craandijk blijkt de oudoom van álle wandelaars.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden