Hier is iets vreselijk misgegaan

De kunstredactie van Trouw vraagt een aantal musea om een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Maite van Dijk, conservator in het Van Gogh Museum, waaronder De Mesdag Collectie in Den Haag valt.

Kijkt u maar eens heel goed naar dit donkere schilderij. Nog beter is het om het in het echt te gaan bekijken in museum De Mesdag Collectie in Den Haag. Want dit is een van de weinige keren dat het te zien is voor het publiek. En waarschijnlijk ook de laatste keer, want daarna verdwijnt het weer in het depot. Voorgoed, verwacht conservator Maite van Dijk. Dat is sowieso al het ergste wat een kunstwerk kan 'overkomen': niet gezien worden. Maar achter dit schilderij gaat ook nog eens een grote tragedie schuil. Van Dijk: "Ik ben blij dat we nu de kans krijgen om de treurige geschiedenis van dit werk te vertellen. Mensen zullen zich daardoor misschien ook realiseren dat we niet uit luiheid kunstwerken eindeloos in het depot laten liggen, meestal is daar wel een reden voor."

Met dit schilderij is iets vreselijk misgegaan. Dat het zo donker is, is nooit de bedoeling geweest van de kunstenaar. Dat weten we, vertelt Maite van Dijk, omdat Rousseau ook een olieverfschets heeft gemaakt van hetzelfde berglandschap met koeien. En dat laat zien dat het schilderij oorspronkelijk veel kleurrijker moet zijn geweest. Schilderijen worden in de loop der tijd wel vaker donker, maar nooit zo extreem als bij dit werk. Je zou haast denken dat een onverlaat het met donkerbruine verf heeft toegetakeld. Van Dijk: "Het allerergste is dat er ook niets meer aan te doen is. Restauratie heeft geen enkele zin."

Hoe dit heeft kunnen gebeuren, is een lang verhaal dat begint in 1834, als Rousseau in de Jura een kudde koeien de bergen ziet aflopen. Hij maakt ter plekke een potloodschets, die hij in zijn atelier in Parijs uitwerkt tot een olieverfschets. Daarna maakt hij ook nog een groot formaat schilderij, dat hij wil inzenden voor de prestigieuze Parijse Salon, een grote kunsttentoonstelling die jaarlijks werd gehouden en die in de 19de eeuw erg belangrijk was in de kunstwereld.

Maar het schilderij wordt geweigerd. De jury van de Salon vindt het te radicaal door het ongebruikelijke onderwerp - is het een landschap of een genreschilderij? -, formaat en kleurgebruik. Rousseau's werk wordt wel vaker geweigerd voor tentoonstellingen. Het bezorgt hem de bijnaam 'Le grand refusé'. Maar dit keer krijgt hij steun van collega's, onder wie de Dordtse schilder Arij Scheffer, die uit protest een expositie in zijn atelier organiseert voor dit geweigerde doek. In kunstenaarskringen is er veel lof voor de rijke kleuren. Een icoon van de moderne landschapsschilderkunst wordt het zelfs genoemd.

Maar niet lang daarna gebeurt er iets geks: in korte tijd veroudert het verfoppervlak dramatisch en worden de kleuren steeds donkerder, zo donker zelfs dat de voorstelling nog maar amper is te zien. Wanneer dat proces precies begonnen is, is niet bekend. Maar vermoedelijk was dat al vrij snel, zegt Van Dijk. "Het heeft in ieder geval wel voor ophef gezorgd. In 1877 schreef de Franse schrijver Sensier een boek over Rousseau, waarin hij constateert dat de conditie van dit schilderij 'volledig verwoest' was."

Ook Vincent van Gogh zou er later nog iets over schrijven. Waarschijnlijk heeft hij het schilderij zelf nooit gezien, zegt Van Dijk. Maar hij kende wel de olieverfschets, van een expositie in Den Haag in 1882. "Van Gogh vond die schets fantastisch en betreurde het dat het schilderij zelf zo donker was geworden." In die tijd werd aangenomen dat Rousseau de verf met te veel bitumen had gemengd. In de negentiende eeuw deden de wildste verhalen de ronde over dit pigment, dat vele schilderijen verwoest zou hebben.

En dan gebeurt er weer iets geks: op 9 februari 1882 koopt de Haagse kunstschilder en -verzamelaar Hendrik Willem Mesdag dit schilderij bij kunsthandel Goupil. Hij betaalt er 7600 gulden voor. "Een hoog bedrag voor een verwoest schilderij", constateert de conservator. "We hebben geen idee waarom hij dat deed. Misschien omdat hij ook de olieverfschets van het Jura-landschap had. Maar dat is gissen, omdat we niet weten wanneer hij die schets heeft gekocht, of dit voor, na of gelijk met het grote werk was." De schets krijgt een plek in het museum dat Mesdag had opgericht voor zijn grote collectie. Maar het ontoonbare schilderij hangt hij in zijn woonhuis. Tot een paar jaar geleden hing het in het trappenhuis.

En dan dient zich weer een nieuwe ontwikkeling aan. Als in 2001 het schilderij voor het eerst wordt onderzocht, blijkt dat Rousseau helemaal geen bitumen heeft gebruikt. Wel een pigment dat erop lijkt: kasselse aarde, die net als bitumen kan leiden tot het slechte drogen van de olieverf, met scheuren en enorme deformaties van het verfoppervlak tot gevolg. Dat proces kan worden versterkt als de kunstenaar veel lagen over elkaar heen heeft geschilderd, wat bij dit schilderij het geval is, en die onvoldoende heeft laten drogen.

Vorig jaar is het schilderij nog een keer onderzocht. Van Dijk: "Ook omdat we er veel van kunnen leren. Toen bleek dat de olieverflagen sterk waren gaan oxideren. Simpel gezegd komt het erop neer dat zich een soort chemische ontploffing heeft voorgedaan in de verf. De groene pigmenten zijn uit elkaar gevallen, waardoor we nu naar een bruine massa kijken. Ook zijn er pigmenten over het doek heen gaan wandelen, tot in de vernislaag toe. Verder zijn lagen verf gaan scheuren. Er is helemaal niets meer aan te doen. Het is vreselijk, maar dit schilderij, dat het topstuk in het oeuvre van Rousseau had kunnen zijn, moet als verloren worden beschouwd."

Het 'verwoeste' doek krijgt een plek naast diens olieverfschets van het Jura-landschap, zodat is te zien wat de kunstenaar voor ogen moet hebben gestaan: een lekker los en gedurfd geschilderd doek met rijke kleuren, opgebracht in dikke lagen olieverf.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden