Boekrecensie

Hier is filosoferen weer een avontuur geworden

Beeld rv

Mystiek voor goddelozen
Henk van der Waal
Querido, 432 blz., € 19,99
****

De auteur

Henk van der Waal (1960) heeft filosofie gestudeerd aan de Universiteit van Amsterdam en aan de Sorbonne in Parijs. Nadien heeft hij zich gespecialiseerd in de moderne Franse filosofie. In 2012 verscheen zijn boek 'Denken op de plaats rust. Ontwerp voor een filosofische levenshouding'. Daarnaast publiceert hij al meer dan twintig jaar gedichten. Bundels van hem zijn bekroond met de C. Buddingh'-prijs en de Ida Gerhardt Poëzieprijs.

Het boek

Laat ik het maar meteen bekennen: ik weet niet goed wat ik met dit boek aan moet. Het is een van die zeldzame boeken waarin getracht wordt het hele universum in zijn samenhang te begrijpen, maar wel met de nadruk op het aardse en menselijke leven. Van der Waal biedt zijn lezers een alomvattende theorie van de geschiedenis van de mensheid, en een perspectief op haar mogelijke toekomst.

Een dergelijke universele aanpak doet nog het meest denken aan de filosoof Georg Hegel, die ruim twee eeuwen geleden soortgelijke boeken schreef. Met veel bravoure onderneemt Van der Waal iets wat filosofen lange tijd niet meer hebben aangedurfd. Zijn denken, waarin het thema 'tijd' centraal staat, is overigens meer dan door Hegel beïnvloed door Heidegger, de Franse denkers die op diens denken hebben voortgeborduurd en, zeker in het laatste deel, door hedendaagse tijdfilosofen als Joke Hermsen.

Maar daar blijft het niet bij: de voetnoten en de literatuurlijst getuigen van een schier universele belezenheid, die zich ook uitstrekt tot de nieuwste ontwikkelingen in de wetenschappen. Deze voetnoten zijn heel nuttig, maar hebben ook iets merkwaardigs, omdat het boek is geschreven in de literaire dialoogvorm. Het is een tweespraak tussen gesprekspartners van onbestemd geslacht, de 'raadselachtige' en de 'welwillende' genoemd, die niet zozeer opponenten zijn, maar elkaar veeleer als geestverwanten aanvullen en stimuleren in de ontvouwing van hun filosofie.

In het laatste deel schetsen zij het perspectief van een mystiek, kosmisch, 'posthumaan' bewustzijn, waarin het geloof in een scheppende, almachtige God een gepasseerd station is, evenals het nationalisme of andere ideologieën. Een bewustzijn van individuele openheid en vrijheid, dat pas mogelijk wordt na alle stadia die de mensheid tot nu toe heeft doorlopen, inclusief dat van de technologie van de moderne communicatiemedia.

Is dit het eindstadium van de geschiedenis? Dat is nog de vraag, want het is 'niet waarschijnlijk dat de hele evolutie en de hele geschiedenis een van tevoren gegeven doel in zich dragen'. Zo hegeliaans is Van der Waal ook weer niet.

Het taalgebruik

In de traditie van Heidegger en de Franse filosofie maakt Van der Waal vaak gebruik van een eigen jargon, met termen die gelukkig in een aparte woordenlijst nog eens worden gedefinieerd, zoals 'tijdbloeien', 'bidsel', 'liefdesgemoed', 'oergift', 'wìjd-zíjn' en 'gedícht-zíjn'. Die terminologie geeft blijk van zijn reusachtige ambitie: hij wil een heel nieuwe filosofie ontwikkelen. En, schrijft hij, 'zonder nieuwe woorden is er geen nieuw denken'. Ik betwijfel of dat zo is, en door deze aanpak werd het lezen voor mij in ieder geval soms een tenenkrommende ervaring, zeker bij het laatste deel. En dat terwijl Van der Waal ook heel helder en puntig kan formuleren.

Reden om dit boek niet te lezen

'Mystiek voor goddelozen' is soms lastig verteerbaar door het geleerde of eigenzinnige taalgebruik.

Reden om dit boek wel te lezen

Het boek getuigt van een uitzonderlijk lef. Ook voor wie zich (zoals ik) niet laat overtuigen door Van der Waals filosofie in haar totaliteit biedt het een overvloed aan verrassende visies op de geschiedenis en de hedendaagse cultuur. Filosoferen is bij hem weer een avontuur geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden