Hier huizen de geheimen

Beeld Robin Utrecht, ANP

Ik verlangde naar weidsheid, naar de horizon om ver te zien en te kunnen ademen, ik wilde de stilte om een en ander te overdenken en opnieuw te beginnen. Ik kende de stilste aller provincies niet, ik ben er geboren.

Nieuwolda - één w, één woord, zeg ik tegen de briefschrijvers, die ja knikken en in hun paniek toch weer Nieuw Wolda op de envelop schrijven - is een dorp in de provincie Groningen waar de stilte en het geluk voor het oprapen liggen. U gelooft dit en hebt op mijn aanraden de snelweg bij Kolham verlaten en het voertuig op een carpoolplaats geparkeerd.

U zwerft te voet door bevroren en ontvolkte streken. Het kwik daalt naar nimmer bereikte diepten. Het laatste der landschappen komt in zicht. Gevreesde plaatsnamen doemen op. Kostverloren, Hongerige Wolf, Nul. Daarachter ligt de woedende Dollard klaar om u op te slokken. Maar niets kan u weerhouden. Dapper en met minachting voor uw fysieke welzijn verkent u de grenzen van uw incasseringsvermogen. U bent op zoek naar troost. Donder en bliksem scheuren de hemel. Angstig tastend doolt u verder op duizend lagen veen.

Uw gedachten gaan naar 'Winterreise', de liederencyclus van Franz Schubert op gedichten van Wilhelm Müller. Geert Woltjer schreef: 'In deze wilde, amorele omgeving, waarin nog amper ruimte is voor zoiets als een mensbeeld, is zeker geen plaats meer voor een godsbeeld. De metafysica is daarvoor te zeer een cultuurproduct en aan een moraal gebonden. Hier gelden nog enkel de pragmatische wetten van het hier en nu, de natuurwetten van het overleven. De dolende hoofdpersoon verliest dan ook zijn geloof in het hogere en roept even hoogmoedig als vertwijfeld uit dat de mensen zelf de goden zijn. Zo, los van de cultuur en haar knellende conventies, wordt de mens zelf god, Dionysos, schepper en vernietiger tegelijk, van zichzelf, zijn wereld en zijn metafysica. Zo wordt Winterreise een haast nietzscheaans verhaal van de moderne seculiere mens en de amorele onderstroom van het bestaan.'

Gedragen door het verlangen Dionysos te worden, bent u verder gelopen over de besneeuwde binnenwegen, via Slochteren en Goudbloem de richting van de antieke heerlijkheid Nieuw-Scheemda uit gegaan, daarna met tanende krachten afgestrompeld op 't Waar, waar de sjah van Perzië en de prins van Monaco hun jachten bestelden, u hebt, uren later, een blik geworpen op het voor deze regio kenmerkende boerenpaleis van voor de oorlog waarin het kinderwagenmuseum is gevestigd, en toen, aan de andere kant van de N362, het naambord met het verlossende woord gezien: Nieuwolda.

Ben je, als ik, lichamelijk en mentaal zwakker geschapen en moet je de klassieke manier aan je voorbij laten gaan: bij een hittegolf is het dorp ook heel geschikt voor een bezoek aan het Oldambt. Maar er gebeuren dingen die het daglicht niet kunnen verdragen, die het licht verduisteren, die met aan razernij grenzende goede bedoelingen dreigen te vernietigen, mij in diezelfde razernij brengen. Ik wil de dreiging van de rust en de stilte op het land. Ik ben een aartsconservatief qua lucht en sloot. Ik ben tegen het op de kop zetten van de natuur, dus tegen bijvoorbeeld een verhuizing van het Great Barrier Reef naar het Schildmeer. In mijn wereldbeeld der natuur staat het koraalrif haaks op het koolzaadveld, ik laat de dingen graag waar ze al eeuwen liggen, dat lijkt me voor het koraalrif ook beter.

Het leven van Dionysos
Maar er zijn projectontwikkelaars die anders over deze fijne zekerheden denken en letterlijk hemel en aarde aanpakken, ombuigen, restylen en gereedmaken voor de toekomst. De bestrijding van deze horden en hun theorieën vormt de harde kern van wat mijn levenswerk is geworden. Wat hier voor u ligt is de beschrijving van de stilte én van de strijd van één man, Jan Mulder is de naam, tegen het ijzer. Jan voelt zich gesterkt door het leven van Dionysos. 'Toen hij volwassen was, plantte hij de wijnstok en met de daaruit gewonnen drank bedronk hij zichzelf en zijn opvoedsters en de demonen van het woud, en ieder, die met hem in aanraking kwam, werd door de zoete geur van de nieuwe drank verleid en schaarde zich bij de stoet, waarmee de god begon de wereld door te trekken om de nieuwe gave, die hij de mensheid schenken wilde, te verspreiden.'

Ik ben de zoon van een schoenmaker en kwam ter wereld in Bellingwolde in Westerwolde. Ik werd, in tegenstelling tot Dionysos, niet aan de nimfen meegegeven, maar zo nu en dan door tante Anneke op de fiets gezet en bij opa en oma vertroeteld. Wat ik wel weer gemeen heb met Dionysos zijn de meerdere namen en persoonlijkheden. Dionysos is ook Bacchus. Ik zal Norton worden.

Mijn accordeon en ik zijn groot geworden in Winschoten. Onze opa en oma in Blijham bezaten een opwindgrammofoon en één plaat. 'Tennessee Waltz'. We gingen er zondags op visite en dan werd dat ding een keer of twintig opgezet, want de grootouders hadden het goed met ons voor.

'I was dancin' with my darlin' to the Tennessee Waltz, when an old friend I happened to see, I introduced him to my darlin' and while they were dancin' my friend stole my sweetheart from me.'

Zoiets bepaalt het basishumeur, al je doen en laten, een leven lang.

Het eerste popsingletje dat ik kocht was 'Tiger Rag' van Jan & Kjeld. Ik geef u de tekst.

'Hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger. Pomp om de pompompedompompompom, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger, hij is een tijger hij is een tij-ger, herhaling, enzovoort.'

Gezongen door twee Denen in een korte broek. Het ritme van mijn leven. Daarom heb ik slechts vijf keer in het Nederlands elftal gespeeld en zit ik nu in televisietalkshows als sidekick of analyticus. Met schaamte denk ik tevens terug aan dat ene ongelooflijke, die muzikale passie waar ik me eind jaren vijftig ook in wentelde, de ster van de Nederlandse radio. Kunstfluiter Jan Tromp met 'Droomland'. Misschien is de overgang van 'Droomland' op twee vingers te Winschoten naar de hiphop in de steden te groot geweest.

Vrije liefde en drugs
Op mijn negentiende verhuisde ik naar Brussel en daarna ging het naar het verdorven Amsterdam, stad van vrije liefde en drugs. Ik had mijn accordeon nog voor de buik toen ik Amsterdam 's avonds voorzichtig ging ontdekken. Op een dag kwam de onherroepelijke terugslag. De botsing tussen twee culturen, Jan Tromp en Jan Cremer, was te hevig geweest, had te lang doorgedreund in mijn onderbewustzijn, ik was, zoals de Engelsen zeggen, niet meer in tune met mezelf. Het levenspad was met Tennessee Waltz verkeerd begonnen, verder scheef gegaan, krom en smal geworden, geëindigd in een doodlopende weg. Ik begon naar weidsheid te verlangen, naar de horizon om ver te zien en te kunnen ademen, ik wilde de stilte om een en ander te overdenken en opnieuw te beginnen.

Ik kende de stilste aller provincies niet, ik ben er geboren. Toen ik de eerste keer in Nieuwolda kwam, eind jaren vijftig, was het bewind-Van der Veen daar net ten val gebracht. Van der Veen regeerde over het postkantoor, zenuwcentrum van de communicatie, en bediende de knoppen en steekstekkers die de telefonische verbinding tot stand brachten. Of niet. Dan had-ie geen zin. De telefoonnummers bestonden uit één of twee cijfers. Van der Veen vroeg eerst wat jij (9) wilde van Vlietstra (14) en als de reden hem onbenullig of zelfs onbekend voorkwam, zei hij, na wat met de steekstekker op de tafel te hebben gekrast om het contact te maken, dat Vlietstra niet opnam. Van der Veen luisterde elk gesprek mee en zijn postbodes brachten de post met toevoegingen als: 'Alwéér een brief van de belastingen. Problemen, Waalkens?'

Waar vind je nog stilte? In Nederland, het dichtstbevolkte land op aarde?

In een artikel van Marte van Santen in Feliz nr. 1, 2008, vertelt poolreiziger Dixie Dansercoer dat op de Noordpool altijd geluiden zijn te horen. Vooral 's nachts is het niet uit te houden: "In je tent hoor je van alles, maar als je 's ochtends opstaat is er niets te zien. Er is altijd wel ergens gekraak of gepiep. Je moet je die onmetelijke vlakte van dikke plakken sneeuw en ijs voorstellen als een gigantische hoeveelheid piepschuim die voortdurend beweegt. Bij momenten is dat gewoon oorverdovend."

In de woestijn schijnt het stil te zijn op een dag dat het niet stormt. Het waait er altijd. De ruimte dan? André Kuipers na zijn eerste reis in 2004, gevraagd hoe het daar was: "Rumoerig". Mijn keuze was zo slecht nog niet.

Nieuwolda.

Mijn Ford Mustang glijdt onder een verzengende hitte het dorp binnen. Geen hond op straat. Te warm. Het dorp is doodstil. Hier huizen de geheimen. Ik ga langzamer rijden. Dan zie ik hem zitten op de reling van de brug: J.J. Cale. Door een kier boven het linkerportierraam klinkt een flard van zijn gitaarspel en stem. J.J. zingt de blues van het diepe noorden, het meisje in de maïsvelden, de zweefmolen op 5 mei, de zacht zoevende propellers aan de plafonds van de veranda's langs het Termunterzijldiep, en barbecues, ukeleles.

Op het einde van de straat beweegt wat. Een hond. Midden op de weg. Hij loopt aan het hoofd van de stoet ter ere van zijn baas. De bietenboer had zijn leven laten eindige in een kolk in de Carel Coenraadpolder. Een glimlach glijdt over het gezicht van J. J. Cale. Men weent niet, dit land is door de eeuwen heen gelooid met vastberadenheid, gesterkt door de elementen en fier overeind gebleven dankzij onze aard: de mankementen verborgen houden, niet te koop lopen met de last, voor ons uitstaren, uren van stilte met de zacht wuivende kopjes van de gerst en de rogge van de sloot tot aan de horizon bij de Wadden, tot bij Doodstil. De vrouw die het kopje thee met koekje neerzet, kijken we niet aan. Ze weet wel dat alles goed is. Het is al zestig jaar stil in ons.

Na de dood van zijn grootvader ging mijn zoon Geret, kunstschilder, in ons huis bij oma Jo wonen, koken, werken en uitgaan in 't Pleintje te Winschoten. De schuur was een opslagplaats. Op een dag vond de wereldberoemde 'Tokyo Pop Shop' van Keith Haring er ook een tehuis. Dat zijn twee aan elkaar gelaste zeecontainers die de streetart-kunstenaar had beschilderd met zijn bekende figuren. We hebben toen nog gezinspeeld op bedevaartsoord Nieuwolda met een Keith Haring Museum, maar ik ben achteraf blij dat het plan geen gestalte heeft gekregen. Mijn doel is rust, niet een groep toeristen uit Japan.

Intimiteit in de schuur
Er ontstonden grotere gaten in het dak. Een uil nestelde zich op de rand van het hoogste raam. Er ontstond een intimiteit in de schuur die deed denken aan een kerk. Ik stond er graag in. Was onder de indruk, telkens weer, maar wist niet precies waardoor. Deze stilte zat op een aangename manier dicht om me heen. Het voelde vertrouwd aan. Op bepaalde momenten werd het nog stiller.

Geret, fan van Prince, was een elektrische-gitaarbouwer. Hij heeft zichzelf leren spelen. Soms pakte hij een instrument en sloeg een akkoord aan. Het was dan meestal een uur of vier in de nacht. De uil verhief zich op de eerste melancholieke toon van een snaar van zijn vensterbank en cirkelde, zacht zoevend, op de klanken van 'Purple Rain' door de doodstille schuur.

Een voorpublicatie uit het essay 'Doodstil' dat Jan Mulder schreef voor de Maand van de Spiritualiteit. Mulder verhuisde van Amsterdam naar het platteland van Groningen, naar het geboortehuis van zijn vrouw Johanna, waar het uitzicht reikt tot aan de horizon, 360 graden in het rond. Hij schrijft over de wonderschone stilte die hij zich nog herinnert uit zijn jeugd. Maar als hij de hysterie van de oprukkende windmolens in zijn achtertuin opmerkt is het gedaan met de rust. Het drijft hem tot wanhoop en diep vanbinnen weet hij dat hij een bloedige strijd tegemoet gaat, een conflict tussen goed en kwaad, stilte en lawaai, rechts en links, vrouw tegen man.

'Doodstil' is vanaf 12 januari, de start van de Maand van de Spiritualiteit, te koop voor 2,50 euro in de boekwinkel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden