Heyns' rol in nieuw Z-Afrika vermoedelijk zijn noodlot

JOHANNESBURG (ANP) - Johan Heyns, een van de 'verligte' kopstukken van de blanke Nederduitse Gereformeerde Kerk (NGK) in Zuid-Afrika, is zaterdagavond in zijn huis in Pretoria vermoord.

Kerkleiders en functionarissen van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) vermoeden dat de moord het werk is van rechtse radicalen die gekant waren tegen Heyns' veranderingsgezinde rol binnen de NGK. Die was in het verleden een belangrijke steunpilaar van het apartheidsbewind.

Volgens de Zuidafrikaanse politie kwam de 66-jarige Heyns door een schot door het hoofd om het leven. Dat gebeurde in het bijzijn van zijn vrouw en twee kleinkinderen. Voor aanwijzingen die leiden tot de arrestatie van de dader is een beloning van 100 000 rand (50 000 gulden) uitgeloofd.

President Nelson Mandela toonde zich gisteren tijdens een toespraak in Durban geschokt over de dood van Heyns, die van 1986 tot 1990 voorzitter van de NGK-synode was. Hij noemde de blanke theoloog “een onvermoeibaar strijder en een integer man”. Mandela's historische bezoek aan de synode van de NGK in oktober was voor een groot deel aan Heyns te danken.

C. F. Beyers Naudé, de blanke dominee die wegens zijn strijd tegen de apartheid uit de NGK werd gezet, noemde de moord zondag “een geweldige schok voor ons allen in de kerken van Zuid-Afrika”. Heyns was een van de drijvende krachten achter de openbare verontschuldigingen die de NGK-synode Beyers Naudé en diens vrouw in oktober aanbood.

Beyers Naudé vermoedt dat de moord het werk is van iemand die Heyns' verzoenende rol in het nieuwe Zuid-Afrika afkeurde. “Wat de bedoelingen van de moordenaar ook geweest mogen zijn, zijn daad zal het tegenovergestelde effect op het land, de Afrikaner gemeenschap en de Nederduitse Gereformeerde Kerk hebben.”

Ook de anglicaanse aartsbisschop Desmond Tutu veroordeelde de aanslag. Hij noemde het slachtoffer “de eerste synodevoorzitter van de NGK die de steun van de kerk aan de apartheid ter discussie stelde”. Volgens Tutu heeft Heyns een grote rol gespeeld in het voorbereiden van zijn kerk en de Afrikaner gemeenschap op de grote veranderingen in Zuid-Afrika.

ANC-functionaris Carl Niehaus reageerde emotioneel. Volgens Niehaus was Heyns de drijvende kracht achter de progressieve ontwikkelingen binnen de NGK. Niehaus was zelf lid van de NGK tot zijn veroordeling wegens hoogverraad als gevolg van zijn ANC-activiteiten. Hij had geregeld contact met Heyns over zaken waarover de kerk zich volgens de ANC-functionaris zou moeten uitspreken.

Ook generaal Constand Viljoen, leider van het conservatieve Afrikaner Vrijheidsfront en prominent NGK-lid, veroordeelde de moord.

Heyns werd in 1986 voorzitter van de synode van de NGK. Tijdens de historische synodevergadering in dat jaar erkende de NGK voor het eerst dat apartheid een zonde was en niet op grond van de bijbel gerechtvaardigd is.

In de afgelopen tijd maakte hij zich sterk voor het samengaan van de NGK met haar niet-blanke zusterkerken, die zich hebben verenigd in de Verenigende Kerk van Zuid-Afrika. Binnenkort zou hij weer een ontmoeting met de Verenigende Kerk hebben.

Heyns vond ook dat de NGK er alles aan moest doen om weer te worden opgenomen in de Wereldbond van Hervormde en Gereformeerde Kerken (WARC). In 1982 schorste de WARC de NGK als lid wegens de steun aan het apartheidsbewind. Nog tijdens de afgelopen synodevergadering deed hij een beroep op zijn kerk om zich niet af te sluiten van de WARC.

De emeritus hoogleraar aan de Universiteit van Pretoria, die zijn theologische opleiding onder meer in Amsterdam volgde, betaalde wel een prijs voor zijn hervormingsgezinde optreden. Tijdens de laatste synode werd hij niet meer in het synodebestuur gekozen.

Heyns stond binnen zijn kerk bekend als liberaal. Hij was ook een voorvechter van de Afrikaner zaak. Hij was een vooraanstaand lid van de voormalige conservatieve Afrikaner Broederbond, die jarenlang zeer veel invloed had op het beleid van de Zuidafrikaanse regering. Vorig jaar doopte het genootschap zich na hevige kritiek op zijn rol onder het apartheidsbewind om tot Broederbond. In tegenstelling tot vroeger kunnen nu ook vrouwen en niet-blanken die Afrikaans spreken lid worden.

Heyns haalde zich echter de woede van rechtse Afrikaners op de hals door een bijdrage te leveren aan het akkoord over een democratisch Zuid-Afrika dat de verschillende politieke groeperingen drie jaar geleden sloten. In januari zei hij in een interview met het ANP dat de NGK er alles aan deed om extreem-rechts van geweld af te houden. Het gevaar dat uiterst-rechtse blanken een burgeroorlog zouden beginnen, noemde hij toen echter “zeer groot”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden