Heus, van niet alle kwalen is de overheid de schuld

Moderne mensen willen leven zonder regels en beperkingen van bovenaf. Maar als het misgaat, dan verwachten ze wel een oplossing van boven, van de overheid. Dat moet anders.

De forse stroomstoring van een paar weken terug bracht weer eens vlijmscherp in beeld hoe moderne mensen in het leven staan. Terwijl de storing in korte tijd was verholpen, beginnen mensen massaal te klagen.

Die reactie tekent het klimaat. We willen maximale ontplooiing, vrijheid en los van regels en beperkingen leven. We koesteren maximaal het individualisme en de eigen koers. Totdat het misgaat. Dan staan we op de stoep bij de verzekering, bij de baas, bij de consumentenbond, bij de rechter en, niet in de laatste plaats: bij de overheid. Dan willen we genoegdoening, schadeloosstelling en een helpende hand. De vrijheid is geïndividualiseerd en de verantwoordelijkheid gecollectiviseerd.

Deze gedachtegang van geïndividualiseerde vrijheid en gecollectiviseerde verantwoordelijkheid is het meest pregnant als het misgaat bij grootse evenementen. Een voorbeeld hiervan is het grote dansfestijn Dance Valley, in 2001. De organisatoren wilden zoveel mogelijk dansende mensen en dj's bij elkaar hebben. Kou en hevige regen, slechte busregelingen en andere logistieke fouten maakten dat het feest totaal mislukte. “Wanneer je vroeger met schoolreisje ging, pakte je je regenjas in. Nu roepen natgeregende mensen om de overheid die hen moet helpen“, schreef een commentator. Het jaar erna ging het goed: de organisatoren hadden regencapes geregeld. Waar is de eigen verantwoordelijkheid?

Natuurlijk was Volendam een drama. Maar we moeten wel bedenken dat kroegbazen eerst alles en iedereen uitlachten als gesproken werd over regels en vergunningen, en hoog van de toren bliezen over vrijheid van ondernemen. Ultieme individualisten botsten tijdens een toertocht skeeleren door de hoofdstad met zijn allen tegen elkaar aan in de IJ-tunnel. Overheid wat doe je nu, was de meest gestelde vraag. Misschien is met honderden mensen bergafwaarts skeeleren gewoon gevaarlijk.

Zeker, de rol van de overheid is niet uitgespeeld. Sterker, wanneer de overheid eerder ingrijpt, strikter, consistenter en consequenter is bij overtredingen, dan zal ze uiteindelijk minder dominant zijn en hoeven te zijn. Wanneer de overheid betrouwbaarder is en zich er meer van bewust is wat ze echt moet doen, zal ze minder hoeven optreden.

Misschien heeft de overheid het er ook wel naar gemaakt. Door overtredingen te gedogen, heeft ze zich kwetsbaar gemaakt. Mensen vinden dat de overheid een morele plicht heeft alle tegenvallers op te vangen. Een nieuw soort verzorgingsstaat komt boven. De afgelopen jaren gingen gecollectiviseerde verantwoordelijkheid en het afkopen van groepen die klaagden moeiteloos samen. Degene met de grootste mond kreeg het meest en snelst z'n zin.

Dan krijg je, zoals GroenLinks-senator Jos van der Lans schreef in zijn boek 'Koning Burger', dat veel Nederlanders ziekelijk verwend zijn, maximale vrijheid nastreven, nul verantwoordelijkheid willen dragen en bij de kleinste misrekening het handje ophouden bij de overheid. De overheid die bijkans in de wet moet vastleggen dat files verboden worden en per algemene maatregel van bestuur verordonneert dat Nederland in juni wereldkampioen voetbal wordt, omdat het Oranje-legioen dat als grondrecht ziet.

Natuurlijk mag, moet de staat bijspringen in situaties van nood. Ook dat is samenhang tonen. Maar er is ook een eigen verantwoordelijkheid, een soort van risico-aanvaarding wanneer we ons buitenshuis begeven. Juridisch is het duidelijk hoe de risico-aansprakelijkheid ligt. Hoofdregel is: 'ieder draagt zijn eigen schade'. De overheid heeft taken, maar in de ordeningsdiscussie zeker niet primair. Eigen verantwoordelijkheid eerst.

Dat we belasting betalen, is ook nog geen rechtvaardiging voor ongelimiteerd overheidsingrijpen. Zeker niet bij grootse evenementen, waar mensen de massaliteit opzoeken en beginnen te piepen als het misgaat, terwijl die massaliteit oorzaak is van ellende. Zoals bij Koninginnedag, een paar jaar geleden in Amsterdam. Vrijmarkt, anarchie en 'alles moet kunnen' overdag. 'sAvonds, wanneer de treinen de massa weer huiswaarts moeten brengen, loopt de logistiek in het honderd. Iedereen wijst weer naar de overheid en de NS als de grote boosdoeners. Een hotelkamer, een treintje eerder of een Oranje-feest elders hadden veel ellende kunnen besparen.

Het kabinet laat niet na de eigen verantwoordelijkheid te benadrukken. Prima. Lastig voor veel mensen: ze worden heen en weer geslingerd tussen vrijheid en moedertje staat. Tussen drang naar anarchie en doorgeschoten zieligdoenerij. De overheid mag weer? De overheid moet weer? Natuurlijk, maar met mate. Eigen verantwoordelijkheid eerst. De maatschappij, dat ben jij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden