Hetzelfde liedje en de toverfluit

In het holst van de vakantietijd heeft kardinaal J. Ratzinger zijn brief over mannen en vrouwen in de kerk en de wereld laten uitkomen. Ze is gericht aan de bisschoppen, kennelijk opdat die er op hun wijze en hun tijd iets mee doen. De Nederlandse bisschoppen hebben al toegezegd dat ze dat zullen doen.

De vraag blijft: waarom dit document en waarom nu? Weinig onderwerpen lijken de laatste 25 jaar onder en door de huidige paus al zo uitgebeend als 'de vrouw', haar rol in gezin, kerk en samenleving, haar rolmodel in Maria, de dwalingen erover onder kerkleden en in de maatschappij enzovoorts. Wie de recente brief naleest stuit ook niet op significante verschillen met de eerdere documenten, misschien is er zelfs ook geen enkel verschilletje te bespeuren. Voor de onderbouwing wordt ook royaal uit het verzameld werk van Johannes Paulus II geput: Familiaris consortio, Mulieris dignitatem, Brief aan de Vrouwen, Brief aan de Gezinnen, Ordinatio sacerdotalis en meer.

Geen wonder dat het afgelopen weekend de commentaren al snel klaar waren. Al ongelezen had een criticus de boodschap van de brief bondig samengevat: Knielen, kreng! Een ander durfde al even ongelezen de huidige paus roemrijk te betitelen als 'de echte feminist', die onvervaard opkomt ,,tegen het agressieve mannendom en de benadeling van vrouwen''.

Bij de aankondiging van de publicatie vorige week meenden sommigen te weten dat de brief van het Vaticaan een antwoord is op de invloedrijke Amerikaanse feministe Judith Butler. Haar naam, haar werken als Gender Trouble zoek je in de brief van kardinaal Ratzinger vergeefs. Dat hoeft niet te verbazen, want kerkelijke documenten als deze brief keren zich bijna altijd tegen geanonimiseerde tegenstanders. In het Vaticaan is daar geen regel tegen. Toen in 1987 kardinaal Simonis hetzelfde deed, over een zeer verwant thema nota bene, kostte hem dat een enigszins geruchtmakend kort geding.

Of deze Judith Butler en/of geestverwanten de kardinaal in Rome hebben geïnspireerd blijft een beetje onzeker. Wel verwerpt hij uitdrukkelijk de stelling dat het 'kleine' verschil -het biologische- er niet zo toe doet. Butler behoort zeker tot degenen die beweren dat man-vrouw-verschillen historisch, cultureel en door macht bepaald zijn. Zij onderscheidt sekse en gender scherp en daar wil Ratzinger niet aan.

Maar langs een (het) wezenspunt van Butler gaat hij volstrekt heen: wat te doen met mensen bij wie de verschillen biologisch of anderszins of allebei niet zo mooi scherp zijn afgepast? Androgyne typen, zijn dat mislukte mensen? Mogen die openlijk bestaan? Moeten ze zich als baby of op een later tijdstip laten opereren of met hormonen laten bewerken totdat ze in het man/vrouw-straatje van Ratzinger passen? De brief zwijgt hierover. In die zin blijft er ruimte voor lokale bisschoppen om zelf deze lacune pastoraal op te vullen.

In een van de schaarse reacties tot dusver hekelde de voorzitter van de Katholieke vrouwenbeweging in Oostenrijk de brief van Ratzinger als een ,,schrijven dat de vrouw ziet als een object van theoretische beschouwingen vanuit een kerkelijk mannenbolwerk''. Zij zag de brief ,,niets goeds voor mannen en vrouwen bewerken, wel het aanzien van de kerk schaden''.

Opvallend genoeg wordt de brief gepresenteerd als van kardinaal Ratzinger, mede ondertekend door zijn rechterhand bisschop A. Amato. Het is formeel geen brief van de Congregatie voor de geloofleer, zoals men zou verwachten. De machtige, oude kardinaal, die eigenlijk allang met emeritaat wil, hij wel, maar die nog één keer zichzelf profileert met dit actuele thema? Het kan.

In het bos aan het Veluwemeer spelen en zingen amateurs de avond van de brief, alsof het zo beschikt was, het duet van Pamina en Papageno uit Mozarts Zauberflöte. Rollebollend in het mos zingen zij om beurten:

Die Lieb versüßet jede Plage

ihr opfert jede Kreatur.

Sie würzet unsre Lebenstage,

sie wirkt im Kreise der Natur.

Ihr hoher Zweck zeigt deutlich an

nichts Edlers sei als Weib und Mann,

Mann und Weib und Weib und Mann

reichen an die Gottheid an.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden