HETTY VALT STEEDS WEER OP DE VERKEERDE MAN

Hoeveel precies is onbekend, maar het moeten er veel zijn: vrouwen die telkens weer op de verkeerde man vallen. De Amerikaanse therapeute Robin Norwood heeft er een benaming voor bedacht: relatieverslaving. En ook de bijbehorende therapie heeft ze ontwikkeld: in groepsgesprekken met lotgenoten moeten de vrouwen er weer bovenop komen. De naam van Hetty is om privacy-redenen gefingeerd.

Al die mechanismen. Hetty spreekt de woorden uit alsof het allemaal gesneden koek voor haar is en in theorie is het dat ook wel. Ze weet dat ze lijdt aan wat ze zelf, in navolging van de Amerikaanse huwelijks- en familietherapeute Robin Norwood, relatieverslaving noemt. Net als elke verslaving steekt ook dit probleem ingewikkeld in elkaar - vandaar dat ze gemakshalve maar van “die mechanismen” spreekt. Ze bedoelt de mechanismen van het jezelf voor de gek houden 'dat hij de volgende keer wèl zijn woord zal houden'; van het keer op keer vallen op hetzelfde, verkeerde type man; van het steeds maar weer aandacht geven aan een man die nóóit iets terugdoet en van het door je eigen gedrag uitlokken van zijn 'foute' reactie. “Bij Ronald had ik last van verlatingsangst. Als hij wegging, raakte ik in paniek en klampte me nog meer aan hem vast. Voor hem was dat dan weer een teken dat ik helemaal niets waard was; mijn gedrag bevestigde zijn mening”, vertelt Hetty.

In 1985 schreef Norwood haar eerste boek 'Als hij maar gelukkig is; vrouwen die te veel in liefde investeren'. Hierin beschrijft zij het proces van relatieverslaving en geeft ze adviezen voor behandeling. Direct al na het verschijnen van het boek werd ze naar haar zeggen overstelpt met brieven en telefoontjes, die ze in de daarop volgende jaren gebruikte om haar tweede boek, 'Vrouwen die te veel liefhebben; reacties op Als hij maar gelukkig is', te schrijven. Het resultaat is 620 bladzijden tekst, die ook in Nederland een bepaalde groep vrouwen aanspreekt. Hoe groot die groep vrouwen precies is, weet niemand, maar wel valt het diverse hulpverleningsorganisaties op dat 'Norwood' veel heeft losgemaakt. Directeur T. Huijbregts van Korrelatie noemt het bijvoorbeeld opmerkelijk dat haar telefonische hulpdienst in 1994 150 telefoontjes over relatieverslaving kreeg. “Deze vrouwen belden allemaal naar aanleiding van het boek, waarin wij achterin genoemd worden. Voor een boek waarvan de Nederlandse vertaling alweer negen jaren oud is, is dit veel, temeer daar het onderwerp niet op radio of televisie is geweest.” Ook E. Groen van het vrouwen hulp- en gezondheidscentrum Sara in Rotterdam was verrast over de vele reacties die een mini-advertentie in Opzij onlangs opleverde. “Binnen twee weken meldden zich 35 gegadigden voor de nieuwe 'Norwood-groep' die wij binnenkort beginnen. Norwood verspreidt zich via-via, vooral via vriendinnen, maar wel onder vrouwen van alle standen, klassen en huidskleuren. Het boek is alweer oud, maar de olievlek werkt alsnog.”

Ook bij Hetty werden de ogen door Norwoods boeken geopend. In deze fase van haar leven, zegt Hetty, is Norwood haar Bijbel, die ze eindeloos kan herlezen. In deze boeken vindt Hetty steun en herkenning, maar nog meer vindt ze die in de bijeenkomsten van de zogenaamde Norwood-groep: een zelfhulpgroep van relatieverslaafde vrouwen die in haar woonplaats wekelijks bij elkaar komt. Geheel in de geest van de filosofie die Norwood uitdraagt, is ook Hetty overtuigd van de heilzame werking van het contact met lotgenoten. In haar tweede boek stelt Norwood, zelf therapeute, expliciet dat de genezing van relatieverslaafde vrouwen vooral door het contact met vrouwen met vergelijkbare ervaringen moet komen. “Ik verwijs nóóit meer naar een individuele therapeut of kliniek, altijd naar een zelfhulpgroep voor anonieme verslaafden.”

Relatieverslaafde vrouwen - ook wel: vrouwen die te veel in liefde investeren - zijn volgens Robin Norwood alleen te redden door de strak gestructureerde programma's die ook bij de groepen voor Anonieme Alcoholisten (AA-groepen) veel vruchten afwerpen. Net als het AA-stappen-plan die alcoholverslaafden volgen, stelde Norwood een therapie voor relatieverslaafden op, waarbij zij aantekent dat elke groep het plan naar eigen inzicht mag in- of aanvullen. Maar de allereerste stap, stelt Hetty, gaat daar nog aan vooraf. “Eerst moet je beseffen dat je relatieverslaafd bent, dat je in een verstikkend patroon verwikkeld bent geraakt.”

Over haar eigen relatieverslaving vertelt Hetty dat deze begon bij haar eerste partner Willem, met wie ze ruim zeven jaar samen was. Bij haar tweede partner Ronald bereikte ze vervolgens, zoals ze zelf zegt, “echt de bodem”. Bij hem ging ze vorig jaar weg, na een relatie van tien jaar. “Achteraf gezien vind ik het echt ongelooflijk dat ik er niet eerder uit kon stappen, hoewel ik ergens 'in' mij wel wist en voelde hoe fout de relatie was. Dat is nu precies wat een verslaving in stand houdt: de ontkenning. Die is enorm en daarom is naar mijn mening de steun van een zelfhulpgroep ook zo noodzakelijk: alleen in en met een zelfhulpgroep lukt het om deze ontkenning onder ogen te zien.”

“Bij Ronald was ik alleen al door het horen van zijn stem onmiddellijk verkocht. Hij kon me door zijn verschijning laten smelten en palmde me in met zijn woorden. 'Zou je het leven met we willen delen', vroeg hij dan bijvoorbeeld. Zó mooi vond ik dat: het leven willen delen. . .”

Noch bij Willem, noch bij Ronald was ze ook maar één moment zichzelf. “Zodra ik bij hen was, verloor ik mezelf. Bij Ronald, die een enorm talenwonder is, kon ik zelfs geen woord over de grens meer spreken als hij in de buurt was. Uiteindelijk was ik niets meer waard, had ik totaal geen zelfvertrouwen meer. Bij Ronald mocht ik er gewoon niet zijn, op elk terrein had hij macht over mij. Andere vrouwen uit mijn groep vertellen gelijkluidende verhalen. Relatieverslaafde vrouwen zijn als individu vaak sterke peroonlijkheden, maar bij hun partner ondergaan ze een enorme persoonsverandering en verworden tot een soort dienende wezens die eindeloos energie in hun partner stoppen.”

Volgens Norwood liggen de oorzaken van relatieverslaving altijd in het verleden. “Niemand wordt bij toeval een vrouw die te zeer liefheeft”, schrijft Norwood, waarna ze maar liefst vijftien kenmerken opsomt die typerend voor deze vrouwen zouden zijn. Altijd betreft het vrouwen die uit een “ongezond milieu” komen, variërend van een gezin waarin beide ouders contactarm zijn tot gezinnen waarin de vader alcoholist of incestpleger is. Een goede onderlinge communicatie ontbreekt in deze gezinnen altijd; aandacht voor de kinderen is er niet of nauwelijks, terwijl het traditionele rolpatroon hoogtij vierde.

Hetty bevestigt dit. “Mijn vader liet me al heel jong weten dat ik voor galg en rad zou opgroeien, mijn broer zag me nooit staan en mijn moeder zei bij alles: 'ach laat maar Hetty, ik doe het zelf wel even'. Zo bleef ik altijd het kleine meisje dat niets voorstelt en juist die rol zocht ik als het ware bij Willem en Ronald zelf op. Niet dat ik het prettig vond, integendeel, maar het was de enige rol die ik kende en waar ik me blijkbaar in thuisvoelde.”

In de Norwood-theorie verwarren relatieverslaafde vrouwen dit gevoel van thuis- en veiligvoelen met liefde. ,Van nature kiezen we de relaties waarmee we vertrouwd zijn. Daarin zullen we ons altijd het meest op ons gemak blijven voelen, hoe ongezond ook. We voelen ons thuis, op ons gemak, en dat heet dan liefde”, schrijft Norwood. Volgens Hetty heeft zij hiermee één van de belangrijkste verklaringen voor het hele fenomeen te pakken. “Als ik bij Ronald was, veranderde ik onmiddellijk in het kleine meisje en dat was comfortabel, want dat was wat ik kende. Dat dit geen normale liefdesrelatie is, besefte ik niet, omdat een dergelijke verhouding voor mij van huis uit zo normaal was.”

Bovendien dacht Hetty dat ook pijn bij liefde hoort. De pijn van de eeuwige onzekerheid, het verlangen naar hem die onbereikbaar is, de hunkering naar aandacht: dit allemaal stond voor haar gelijk aan liefde. Ze was blij met elke 'kruimel' die ze kreeg, de afhankelijkheid was enorm. Als een dwaas kon ze uren wachten totdat hij eindelijk zou bellen. “Ik bleef maar wachten bij die telefoon. Ik had dat shot nodig. Het is echt een verslaving: als ik zijn stem maar hoorde, dan had ik mijn drug weer binnen.”

En om het allemaal nog ingewikkelder te maken, gaat deze verslaving ook nog gepaard met een drang om de partner te willen veranderen. De achtergrond van deze vrouwen leidt volgens Norwood onbewust tot een “dwangmatige behoefte” om het zelf wel goed te willen doen. “Het is de behoefte de wedstrijd over te spelen en deze keer te winnen. Het is de drang pijnlijke factoren uit het verleden te herscheppen en te overwinnen. Je zult hem veranderen”, stelt Norwood.

Hetty vertelt hoe ze inderdaad eindeloos heeft geprobeerd - en gehoopt! - Willem en Ronald te veranderen. Zelfs medelijden zat hier achter: bij Willem vond ze het “zielig voor hem” dat hij af en toe zijn uitvlucht in mishandeling moest zoeken en bij Ronald was het onder andere zijn alcoholisme dat haar op de barricaden dreef. “Vooral toen ik zelf van de drank af was, zag ik pas hoeveel hij tot zich nam. En ik bleef maar hopen dat hij, door mijn voorbeeld, ook zou veranderen.”

Hetty is nu een een half jaar bij Ronald weg. Het is een beslissing waar ze jaren naar toe heeft gewerkt en die ze dankzij de steun van zelfhulpgroepen heeft kunnen nemen. Eerst was dit een Al-Anon groep, een groep voor familieleden (vrouwen en echtgenoten) van alcoholverslaafden. Al gauw sloot ze zich ook aan bij een AA-groep. “Toen ik alcoholvrij was, besefte ik dat ik een relatieverslaving had. In die tijd kwam Norwood op mijn weg en realiseerde ik me dat dat alles dieper geworteld is.”

Voetje voor voetje krabbelt Hetty nu uit haar dal omhoog. Zonder het dagelijkse shotje Ronald, maar met het wekelijkse medicijn van de Norwood-groep. “Zelfs nu voel ik nog steeds die obsessie, dan zou ik Ronald zo weer willen bellen. Maar omdat ik nu weet hoe verslaving in elkaar steekt, heb ik - tot nu toe gelukkig steeds net op tijd - in de gaten hoe funest de gevolgen kunnen zijn. Dus bel ik in plaats van Ronald een groepslid. Die actie betekent echt een wereld van verschil.”

Nog steeds kan Hetty haar verhaal alleen in en bij de zelfhulpgroep kwijt. Daar staat iedereen open voor elkaar, zonder de plicht dat je per se moet vertellen. Sommige vrouwen zijn al ver gevorderd in het Norwood-stappenplan, andere staan nog aan het begin, maar volgens Hetty zijn zulke onderlinge verschillen alleen maar goed. “Ik trek me op aan mensen die al langer in het programma zitten, aan vrouwen die al verder zijn in hun herstel. Maar ik heb ook wat aan degenen die minder 'ver' zijn, want dan zie ik: tsjee, die fase heb ik al gehad.”

Bovendien, benadrukt Hetty, moet ieder groepslid zelf maar zien hoe strak zij zich aan het hele stappenplan wil houden. De stappen vormen een handreiking, geen keurslijf. Bij uitstek geldt dit voor de vierde stap van het programma: ontwikkel je spiritualiteit door dagelijkse oefening. “Dit spirituele schrikt veel mensen af, maar ook Norwood zelf legt er heel sterk de nadruk op dat iedereen dit op haar eigen wijze kan en mag invullen. Norwood gebruikt vaak het woord 'hogere macht': voor sommigen is dit God, anderen zoeken het in de natuur, of in de kracht van de groep zelf.”

“Ik pik uit Norwoods stappen op wat ik kan gebruiken, en vergeet de rest. Zelf weet ik nu dat ik het zonder hogere macht niet red. Er is 'iets' dat groter is dan ik en dat iets heeft het beste met mij voor. Zolang ik er maar in blijf slagen om hiermee contact te hebben, durf en kan ik mijn obsessie loslaten.”

En waarom ze niet eerder met haar ongezonde relaties kapte? “Omdat het om verslaving gaat! Het is een ziekte. Daarom steunt de buitenwereld ook zo weinig, want die beseffen het ook niet. Ik heb zo vaak het goedbedoelde advies gehad dat ik moest ophouden met zeuren, of vijf dagen per week van negen tot vijf moest werken. Op den duur werken al die raadgevingen averechts. Toen al mijn kennissen en vrienden riepen 'ga weg bij die man', wilde ik nog meer bij hem blijven. Hen ging ik ontwijken, hem zocht ik op.”

DE TIEN STAPPEN VAN NORWOOD

Norwood noemt 'relatieverslaving' een “ziekteproces dat zich duidelijk laat definiëren, diagnostiseren en behandelen.” In die zin is het duidelijk verwant aan andere verslavingsziekten (drankzucht, dwangmatig eten, gokken); ook relatieverslaving is een proces dat progressief verloopt, dat wil zeggen geleidelijk erger wordt. Te zeer liefhebben, stelt Norwood, betekent niet te veel mannen liefhebben, of te vaak verliefd worden, of te veel oprechte liefde voor iemand voelen. “Het betekent geobsedeerd bezig zijn met een man en die obsessie dan liefde noemen en het gedrag en emoties door deze obsessie laten beheersen.” Norwood erkent overigens dat ook mannen en lesbische vrouwen aan relatieverslaving kunnen lijden, maar besteedt daar verder geen aandacht aan. De vrouwen die aan relatieverslaving lijden, hebben ook vaak één of meer andere verslavingen, zoals een eet-, alcohol- of drugsverslaving.

Over de kans op genezing durft Norwood geen algemene uitspraak te doen. “Deze is - zoals bij elke verslaving - niet te voorspellen.” Wel zegt zij dat zelfhulpgroepen die aan de hand van een stappenplan werken de enige goede behandelwijze vormen. “Ik heb nog nooit meegemaakt dat een vrouw die deze stappen nam niet genas en ik heb nog nooit meegemaakt dat een vrouw die deze stappen niet deed, genas. Als dat als een garantie klinkt, klopt dat. Vrouwen die deze stappen doen, worden beter.”

De tien stappen van Norwood:

1. Zoek hulp. 2. Geef je eigen herstel de hoogste prioriteit in je leven. 3. Zoek een hulpgroep van lotgenoten die je begrijpen. 4. Ontwikkel je spiritualiteit door dagelijke oefening. 5. Houd ermee op het leven van anderen te willen inrichten. 6. Leer niet in 'spelletjes' betrokken te raken. 7. Zie je eigen problemen/tekortkomingen moedig onder ogen. 8. Werk aan dingen in je die verder ontwikkeld moeten worden. 9. Word op jezelf gericht. 10. Deel je ervaringen en datgene wat je geleerd hebt met anderen.

Volgens opgave van Korrelatie functioneren er nu Norwood-groepen in negen Nederlandse steden. Het vrouwengezondheidscentrum Sara begint na de zomer met wat maatschappelijk werkster Elma Groen van Sara 'begeleide Norwood-groepen' noemt. Volgens Groen heeft evaluatie-onderzoek onder Rotterdamse zelfhulpgroepen uitgewezen dat aan professionele begeleiding behoefte bestaat. Hiermee druist het centrum in tegen de Norwood-filosofie - Norwood stelt immers dat alleen zelfhulpgroepen genezing kunnen brengen. Volgens Hetty, de vrouw die aan dit artikel haar medewerking verleende, maakt 'Sara' zelfs misbruik van Norwoods naam. “De naam 'begeleide Norwood-groep' kàn gewoonweg niet. Norwood-groepen zijn zelfhulpgroepen; elke Norwood-groep onder leiding van een therapeut is echt op de verkeerde weg.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden