Het zware gemoed van de Baltische tijgers Litouwen en Letland

Beeld RV

Litouwen en Letland staan bekend als Baltische tijgers, maar het is Rusland dat zijn tanden laat zien. Hoe gevaarlijk is dat? Deel 4 van de reisserie van Jonathan Holslag voor Trouw langs de rafelranden van Europa.

De Baltische staten zijn als de dood voor de Russische machtsopbouw en de modernisering van het Russische leger in Kaliningrad. Voor deze aflevering reis ik naar twee Baltische staten, Litouwen en Letland, om er te onderzoeken wat de verklaringen zijn voor die angst, maar ook in welke mate de toetreding tot de Europese Unie die landen sterker heeft helpen maken. Hoe kijken politici en beleidsmakers naar Rusland en Europa? Wat denken de jongeren van hun situatie en wat verwachten zij van de toekomst? Aan de ene kant wordt over hun landen gesproken als 'Baltische tijgers', maar aan de andere kant wijken duizenden jongeren elk jaar uit naar rijkere Europese lidstaten.

Russische agressie

Ik vertrek naar Litouwen vanuit Kaliningrad. Daar neem ik de trein naar Vilnius. De imposante diesellocomotief stuwt een diep gegrom door de afgebladderde overkapping. De smalle gang van mijn wagon ruikt naar smeerolie en pekelgroenten. In een van de cabines zit een vrouw door het geluid van een zware krakende radio heen te schreeuwen. In de cabine daarnaast ligt een rondborstige technicus languit te kauwen op pompoenpitten. 

Ik installeer me en wat later komen twee treinbegeleidsters in strakke pakjes dekens en lakens brengen. De trein davert het station uit. Alles kraakt en piept. Het landschap onderweg naar Vilnius is groen. Ooievaars hebben nesten gemaakt bovenop de elektriciteitspalen. We naderen de grens. "B-e-l-g-i-e," spellen de douanebeambten en bestuderen mijn paspoort met lampjes en een vergrootglas.

In de verte scheren Soechoj-27-gevechtsvliegtuigen laag over de boomtoppen en trekken dan abrupt omhoog. Ze oefenen een aanval op schepen. Langs het grensstation staan wachttorens. Sinds enkele maanden is de Litouwse overheid begonnen met het optrekken van prikkeldraad langs de hele grens met Kaliningrad en Wit-Rusland: naar verluidt om de misdaad te beteugelen. 

Een week eerder werden hier vier Russische rekruten van de trein geplukt. "Moskou test hoever het kan gaan," verklaarde het Litouwse ministerie van buitenlandse zaken. "We mogen deze burgertrein niet laten gebruiken voor militaire doeleinden." De eerste Litouwse stad die we voorbijrijden is Kaunas. In de buurt zijn duizend Navo-soldaten gelegerd die mogelijke Russische agressie moeten vertragen.

Stalin

Het station van Vilnius ligt in een verpauperde buitenwijk, maar het centrum is een historische parel. Litouwen heeft een lange geschiedenis. De Toren van Gediminas, op een heuvel boven de hoofdstad, werd opgetrokken in de dertiende eeuw, toen het Groothertogdom Litouwen van start was gegaan met een expansie die zou reiken tot aan de Zwarte Zee. Pas vanaf de vijftiende eeuw probeerde Moskou vanuit de dichte taigabossen de bevaarbare rivieren en handelsroutes naar de Baltische Zee te controleren. De rivaliteit met Rusland begon vijfhonderd jaar geleden, toen Litouwen na de Slag van Orsja gedwongen werd tot een vernederend vredesverdrag.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Meisjes bij een meer in Ignalina, Litouwen. Beeld AP

Om te weten te komen wat de geschiedenis voor Litouwen betekent, trek ik naar het parlement. Betonblokken herinneren aan barricades die onafhankelijkheidsstrijders in 1991 oprichten om sovjettanks af te weren. Veertien jonge patriotten kwamen toen om. In de cafetaria praat ik met Egidijus Vareikis, een voormalige topdiplomaat die het buitenlandbeleid mee vormgaf. "Het is oorlog waarvoor we beducht zijn. We zijn vooral bang dat de grootmachten onze soevereiniteit opofferen om de zogezegde stabiliteit te bewaren," legt hij uit. 

"Vier keer werden we bedrogen: in 1776 toen ons grondgebied verdeeld werd tussen Pruisen en de tsaar, in 1920 toen de Parijsconferentie ons weigerde te erkennen, in 1939 toen Hitler de Baltische staten aan Stalin gaf en in 1945 toen President Roosevelt geen bezwaar maakte tegen de inlijving van de Baltische staten bij de Sovjet-Unie."

Vareikis wikt zijn woorden. De angst van de Litouwers kan ik begrijpen, maar heeft het Westen de Russen toen ze in de jaren negentig zwak waren niet te zeer in hun blootje gezet, pols ik. "Ik zie niet hoe een evenwichtig akkoord tussen Litouwen en de Russen ooit mogelijk geweest zou zijn," antwoordt het parlementslid. 

"In de jaren na de onafhankelijkheid zochten Europese landen naar excuses om de deur tot lidmaatschap voor ons dicht te houden. Voor ons was lidmaatschap van de EU en de Navo de enige optie. Michail Gorbatsjov en Boris Jeltsin zeiden wel dat Rusland deel moest uitmaken van een Europees huis, maar wat zou dat betekend hebben? Zou Rusland ooit het kleine broertje van de Verenigde Staten willen spelen? Zou Washington ooit aanvaard hebben de Navo om te vormen tot een tandeloze tijger om de Russen ter wille te zijn? Er bestaat gewoon geen ideale situatie in deze regio. De belangen zijn moeilijk te verzoenen."

Bedreiging

Maar in welke mate vormt Rusland vandaag dan een bedreiging? De Litouwse president noemde Rusland een terroristische staat en vroeg de Navo de troepen permanent in Litouwen te houden. "Ik denk niet dat Rusland zo sterk is," antwoordt Vareikis. "De voorbije dertig jaar heeft het land terrein verloren. Hoe meer we op onze hoede zijn, hoe minder waarschijnlijk oorlog wordt." 

Enkele verdiepingen hoger in het parlementsgebouw klinkt eenzelfde boodschap. "Vandaag vreest Rusland ons succes opnieuw," stelt Audronius Azubalis, die kort minister van buitenlandse zaken was. "Als wij Baltische staten het economisch goed doen, is dat een kaakslag voor Moskou. De Russen willen hun buurlanden zwak houden en wentelen zich graag in een slachtofferrol."

Iets verderop, in een beboste buitenwijk, ligt achter een groot groen hek de Russische ambassade. Wat zou men daar denken van de verstandhouding? "We hebben het programma van de nieuwe Litouwse regering van nabij gevolgd, maar helaas geeft dit niet meteen blijk van de wens om de relaties met Rusland te verbeteren en zoeken zij toevlucht tot propaganda", klinkt het daar.

Tijdens mijn bezoek aan de ambassade wijzen de Russen vooral op hun pogingen om de spanningen te temperen. Er zijn bloemen gelegd op een monument voor vrijheidsstrijders, er is mild gereageerd op de ontplooiing van Navo-soldaten en aangeboden om een parlementaire dialoog op te starten. "We staan open voor praktische samenwerking." Litouwse beleidsmakers waarschuwden me echter dat de Russen nooit zullen gaan voor volledige toenadering.

Kruisheuvel

De discussie met diplomaten en politici maakt me vooral benieuwd naar wat de jongeren in Litouwen van de hele situatie denken. Ik vraag twee studenten om mij mee te nemen naar een plek die mij helpt om het land beter te begrijpen. Dat wordt de Kruisheuvel, een heuvel met tienduizenden kruisen die een Litouwse opstand tegen Rusland in de negentiende eeuw gedenkt. "Deze berg toont aan hoe groot de betrokkenheid van onze bevolking is. Al deze kruisen werden door burgers geplaatst. Onze veiligheid is iets waar we voor moeten blijven ijveren. Zeker onze ouders vertellen nog vaak over de gewelddadige onafhankelijkheidsstrijd in de jaren negentig," zegt Zygitas Vileiniškis, een bijna afgestudeerde politicoloog.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Vilnius, de hoofdstad van Litouwen Beeld REUTERS

"Maar," gaat hij verder in bijna accentloos Engels, "dit monument ligt een eind buiten de stad en het is daar dat we aan onze toekomst moeten bouwen. We zijn op onze hoede voor de Russen, maar we zijn vooral bezorgd over de verzwakking van ons land, over de hoge belastingen, de stijgende prijzen en over de werkloosheid. Heel veel van mijn vrienden zijn vertrokken naar Londen en Berlijn. Onze bevolking krimpt met een procent per jaar. Er wordt gesproken over Litouwen als een tijger, maar heeft de tijger tanden?"

Europese hoop

Wat heeft de toetreding tot Europa betekend voor Litouwen, peil ik. Dainus Satkausas, een derdejaars student management en voorzitter van een studentenkring, heeft zijn antwoord klaar: "Europa bracht hoop, maar voor veel Litouwers ligt die hoop wel elders in Europa. Duitsland en Polen, bijvoorbeeld, dat zijn de landen die het goed doen."

Hoe komt het toch dat Litouwen het dan zo moeilijk heeft, dat de exodus van jong talent doorgaat, dat het depressiecijfer zo hoog ligt en dat het volgens vele peilingen een ongelukkige samenleving blijft? De overheid probeert van alles: een ambitieus innovatiebeleid, incubators voor startups, veel cultuur. In Vilnius leek er iedere avond gefeest te worden. "Vilnius is niet representatief," vervolgt Dainus energiek. 

"Reis naar de kleinere steden en je ziet dat de omslag van de collectivistische sovjet-economie nog steeds niet verteerd is. Veel ouderen leven in de armoede en hun levenswijze botst op de dromen van de nieuwe generatie. Veel jongeren vinden onze samenleving te conservatief en dat weegt even zwaar door als het gebrek aan banen."

Lichtjes

Ik wil doorreizen naar het noorden, om uiteindelijk in Sint-Petersburg te belanden, en maak me op om te vertrekken naar de volgende halte: Letland, een land met een compleet andere geschiedenis, maar met gemeenschappelijke actuele uitdagingen. De trein naar Riga maakt nog steeds een enorme omweg, dus neem ik een lijnbus. Die is voor een groot deel bezet door studenten die een semester in Litouwen doorbrachten.

Het valt me opnieuw op hoe plat en leeg het land is, intrigerend maar stil, een beetje zoals de Balten zelf. Balten kiezen er het liefst voor om ver genoeg van elkaar te leven om een gevoel van autonomie te bewaren, maar dicht genoeg om in de duisternis het licht van het volgende huis te zien.

Die drang is misschien niet uniek, maar in dit dunbevolkte deel van Europa is gewoon nog de ruimte, voor dorpelingen om een groot omheind perceel te bezitten en voor stedelingen om zich in het weekeinde ver in de bossen of nabij de meren terug te trekken in kleine houten huisjes, op elanden te gaan jagen, eindeloze wandelingen te maken of om te gaan vissen.

Té hoge verwachtingen

Langs de hele weg staan borden met de Europese vlag, bij wegwerken, natuurparken en windturbines. "Europa blijft echt wel belangrijk," vertelt de Letse economiestudent Dainis Bass. "Maar de toetreding tot de Europese Unie en de Eurozone leidde tot té hoge verwachtingen. Tussen 2003 en 2007 zag je de wegen vol met Bentley's en verdubbelden de vastgoedprijzen. Er werd te veel geleend en de crash volgde. De overheid heeft nadien de lonen fors laten zakken. Veel economen zijn enthousiast over de impact, maar onze economie blijft zwak. Een vijfde van onze bevolking leeft onder de armoedegrens."

Dainis en zijn kompaan leggen uit hoe Europa geld verschafte voor infrastructuur, maar er vervolgens ook voor zorgde dat bedrijven over de kop gingen. "Door de suikerquota gingen suikerfabrieken failliet. Het suikermerk Yelga bestaat nog steeds, maar de suiker zelf komt nu uit Denemarken. Europa steunt de Trans-Baltische spoorweg, maar het zijn uitsluitend Finse en Duitse bedrijven die daarvan profiteren. Iedereen spreekt over start-ups. Maar kijk naar Selenium, een bedrijf dat toonaangevend is in kankerbestrijding. De kans is groot dat het naar Denemarken wordt overgebracht."

Ook nadat we de Letse grens over zijn gestoken, blijven de woorden van Egidijus Vareikis me door het hoofd galmen: "Een vloedgolf van desillusie komt naar de Baltische staten. Wacht de volgende verkiezingen maar af. En het zullen heus niet de Russen zijn die daarvoor verantwoordelijk zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden