Het zwakke geslacht

Wereldwijd worden mannen minder oud dan vrouwen, maar in Nederland blijven ze wel erg ver achter. Ligt het aan de zorg, of aan het zwarte gat van het pensioen? „Mannen zijn nu eenmaal van mindere kwaliteit.”

Sommige zaken zijn oneerlijk verdeeld in de wereld. Begin deze week meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) dat begin dit jaar 1633 inwoners van Nederland honderd jaar of ouder waren. Bijna vijf maal zo veel als dertig jaar geleden. Die toename is geheel naar de vrouwen gegaan: er zijn op dit moment evenveel mannelijke eeuwelingen als in 1979.

Dat is opmerkelijk. Tot de pensioenleeftijd houden mannen nog gelijke tred, constateerde het CBS, maar daarna verschuift de balans sterk in het voordeel van vrouwen. Door hun gemiddeld kortere levensverwachting is de kans van een man om 100 jaar te worden veel kleiner dan die van een vrouw.

Die vergelijking is niet helemaal eerlijk. De 65-jarigen van nu moeten nog 100 worden. Het gaat om de 100-jarigen van nu. Toen zij 65 waren, lagen de mannen al ver achter. Op 1 januari 1974 telde dit land 50 duizend mannen en 59 duizend vrouwen van 65 jaar. Wat is er dan met die mannen gebeurd?

In bijgaande grafiek wordt deze lichting (geboortejaar 1908) gevolgd. De mannen waren op hun veertigste al in de minderheid, maar tussen hun zestigste en vijfenzeventigste levensjaar zijn ze door de vrouwen definitief op achterstand gezet.

„Dat is voor een groot deel het gevolg van de epidemie van hart- en vaatziektes”, zegt Rudi Westendorp, hoogleraar ouderengeneeskunde in Leiden. „Die heerste vooral in de jaren zestig en zeventig, en daar zijn verhoudingsgewijs veel mannen aan overleden.”

Dat is niet de enige verklaring. De man is nu eenmaal het zwakke geslacht. Westendorp: „Op elke leeftijd is de sterfte onder mannen hoger. Wij zijn van mindere kwaliteit. Mannen zijn een soort Ferrari’s: rijden wel hard, maar staan ook vaak aan de kant. Vrouwen zijn in die vergelijking degelijke Mercedessen: minder snel, maar wel betrouwbaar.”

De wetenschap heeft wel ideeën over de mannelijke zwakte, maar harde bewijzen zijn er nog niet. Behalve misschien over de eerste 65 jaar. Dan speelt het testosteron de man parten. „Mannen zijn in allerlei opzichten roekelozer”, zegt Westendorp. „Ze krijgen meer ongelukken, en ook hun machogedrag –veel roken en drinken– eist zijn tol.”

De natuur houdt daar rekening mee. Er worden meer jongens dan meisjes geboren –in Nederland in 2008: 95.000 jongens tegen 90.000 meisjes. Als zij met pensioen gaan, is dat verschil weggewerkt.

Maar dan is het testosteron wel uitgewoed, en toch is ook dan de levensverwachting voor mannen slechter. Dat is het gevolg van duizenden jaren evolutie, zegt Marcel Olde Rikkert, hoogleraar geriatrie in Nijmegen. „Mannen waren vervangbaar, vrouwen hadden de zorg voor de kinderen. Dat gaf een evolutionaire selectiedruk waarbij vrouwen met betere reparatiemechanismen, vrouwen dus wier lichaam eventuele schade beter kon herstellen, de overhand kregen. De selectie werkt zelfs een generatie verder door. Kinderen hebben meer kans op overleving als er een oma is die voor ze zorgt. Vrouwen die oud genoeg worden om voor hun kleinkinderen te zorgen, zijn dus succesvoller.”

Er zijn ook biologische aanwijzingen dat het zo werkt, zegt hij. Bij dierproeven, maar ook bij zeer oude vrouwen bij wie het bindweefsel beter herstelt. „Vrouwen zijn door de natuur beter toegerust om de schade in het leven te repareren.”

Die gedachte wordt beaamd door Jan Hoeijmakers, hoogleraar moleculaire genetica in Rotterdam. „In de prehistorie moest de man bescherming bieden. Grote, krachtige mannen waren daarom in het voordeel. Maar die investering in grootte en spierkracht betaalden ze op een ander front terug, namelijk in een verwaarlozing van het onderhoud en de reparatie van het lichaam.”

Dat zie je ook in andere organismen. „Zet je dieren op een hongerdieet, muizen, vliegjes of wormen, dan wordt het lichaam aangespoord om minder te investeren in groei en verschuift de balans richting onderhoud. Die dieren leven langer, en er is geen reden om aan te nemen dat het bij de mens niet zo werkt.”

Toch is met dit alles nog niet het hele verhaal verteld. Al die evolutionaire tekortkomingen kunnen niet verklaren waarom de Nederlandse man zo achterblijft bij de vrouw. In 1950 had in dit land een 65-jarige man een levensverwachting van 13,7 jaar. Anno 2007 waren daar nog geen drie jaar bijgekomen: een levensverwachting van 16,6 jaar. Vrouwen hebben in die periode een veel grotere sprong gemaakt: van 14,2 naar 20,0, een winst van 5,8 jaar.

Hier tast de wetenschap nog grotendeels in het duister. In andere landen hebben de mannen meer vooruitgang geboekt. Reden voor de Leidse hoogleraar Westendorp om de oorzaak buiten de biologie te zoeken. In de zorg met name.

Deze week verscheen een artikel van hem in Medisch Contact over de sterfte onder ouderen ten gevolge van de griep. Afgelopen januari overleden ruim duizend 80-plussers meer dan normaal in deze maand, een toename die te wijten is aan de kou en de griepgolf. „Dat heeft te maken met de vaccinatiegraad onder gezondheidswerkers. Slechts één op de vijf is ingeënt tegen de griep. Dat moeten er veel meer worden, zodat er een cordon sanitaire rond de ouderen wordt gevormd. Vaccineer acht gezondheidswerkers en je voorkomt één sterfgeval.”

Zijn oproep, die hij al jaren doet, vindt weinig gehoor. „Als we ontdekken dat de sterfte rond de geboorte in Nederland relatief hoog is, is het land in rep en roer. Maar de duizenden ouderen die jaarlijks voortijdig overlijden, wekken geen verontwaardiging. Ik weet: het verklaart het verschil in sterfte tussen mannen en vrouwen niet. Toch ga ik onderzoeken of verschillen in de zorg verklaren waarom de levensverwachting in Japan of Frankrijk flink toeneemt, terwijl die groei in Nederland en de VS achterblijft.”

Ook Hoeijmakers uit Rotterdam zou zo’n internationale vergelijking willen maken, maar hij heeft een andere factor op het oog: het bereiken van de pensioenleeftijd. „Dat is een ingrijpende gebeurtenis in een leven. Iedereen kent wel iemand die nauwelijks van zijn pensioen heeft kunnen genieten. Volgens mij heeft dat sterk gespeeld bij de generatie waarvan nu nog enkele honderdjarigen over zijn. Die mensen hebben tijdens de crisis en in de jaren van wederopbouw hard gewerkt. Lichamelijk zware arbeid geleverd. Daar kwam met het pensioen in één klap verandering in. Dat is een grote omschakeling geweest voor lichaam en geest, en het kan bijna niet anders dan dat dat grote gezondheidsproblemen heeft veroorzaakt.”

Westendorp gelooft daar niet in. De Fransen gaan ook abrupt met pensioen en in dat land is de levensverwachting van mannen juist flink gestegen. Als het pensioen er al iets mee te maken heeft, dan is het dat een vroege pensionering ongunstig lijkt voor de levenskansen. Maar ook dan zijn het de Fransen die veelal op hun zestigste uittreden en de statistieken logenstraffen.

Hoeijmakers blijft bij zijn punt: „Misschien zijn er ook verschillen, wellicht beperkt de extra sterfte door het abrupte pensioen zich tot bepaalde beroepen. Het is in elk geval een hypothese die zich goed laat toetsen.”

Die toetsing is ook op een andere manier te maken. De mannen die tot nu toe met pensioen zijn gegaan, waren veelal kostwinner. „Voor de vrouwen veranderde er niet zo veel bij 65 jaar, hooguit hadden ze hun man ineens de hele dag over de vloer. Maar ze zijn met een inhaalslag bezig. Er komt een generatie vrouwen aan voor wie die pensioenleeftijd wél een grote overgang is. En als die overgang gevolgen heeft, zouden we dat binnenkort aan de levensverwachting van vrouwen kunnen toetsen.”

Hoeijmakers pleit ervoor om nu er gepraat wordt over verhoging van de AOW-leeftijd, te onderzoeken of dit pensioeneffect bestaat en na te denken over een meer graduele overgang. „Dus niet meer van de ene op de andere dag, maar geleidelijk stoppen met werken. Van vijf naar vier naar drie dagen bijvoorbeeld. Zodat die klap minder hard aankomt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden