ReconstructieVerpleeghuizen

Het ziekenhuis kwam vóór het verpleeghuis

Minister Hugo de Jonge van volksgezondheid, welzijn en sport spreekt met medewerkers uit de verpleeg- en thuiszorg en specialisten ouderengeneeskunde tijdens een werkbezoek aan verpleeghuis Tiendhoven van Lely Zorggroep in Krimpen aan den IJssel.Beeld ANP

De Tweede Kamer zal het kabinet vandaag vragen naar de vele overlijdensgevallen in verpleeghuizen. Waren die te voorkomen geweest? Een reconstructie in vier delen.

16 maart: het dilemma van Hugo de Jonge

Op maandag 16 maart staat Hugo de Jonge voor het moeilijkste besluit sinds hij minister is. Hij heeft net gehoord dat verpleeg­huizen in Noord-Brabant een visitestop instellen, omdat het virus zich in sommige instellingen razendsnel verspreidt. Een dag eerder heeft het kabinet besloten scholen, horeca en sportclubs te sluiten. De vraag die voorligt: moeten alle verpleeghuizen dicht?

Op dat moment is Bruno Bruins nog coördinerend coronaminister. De Jonge gaat over de verpleeghuizen. Hij kent ze goed, hij bezocht er vele. Daarom ziet hij hoe duivels zijn dilemma is. Eerder, na advies van het Outbreak Management Team, stelde het kabinet een beperking van één bezoeker per dag in. Veel mensen in de laatste levensfase, zeker die met dementie, varen wel bij contact met geliefden. Zonder het dagelijks bezoek van een partner met wie iemand soms al zestig jaar samen is, kan een patiënt hard achteruitgaan. Het middel moet niet erger zijn dan de kwaal.

Voor het weekend aarzelde hij niet over zijn antwoord op de voorliggende vraag: het middel zóu erger zijn dan de kwaal. Verpleeghuizen zijn goed voorbereid op virussen. Als de griep of het norovirus uitbreekt, kunnen ze afdelingen sluiten. Dwang, zoals bij de horeca, is onnodig.

Nu twijfelt De Jonge, en met hem collega Bruins en premier Rutte. Het virus grijpt in Brabant en Limburg ongenadig hard om zich heen en het verspreidt zich naar andere provincies. Artsen zien dat dit niet zomaar een griep is. Ze schrikken zich rot hoe snel ouderen achteruitgaan.

De Jonge vraagt de vereniging voor verpleeghuisartsen Verenso en branchevereniging Actiz om advies. Ze antwoorden eensgezind: overweeg een bezoekersstop. Donderdag hakt De Jonge de knoop door. Vanaf vrijdag 20 maart is visite niet meer toegestaan.

Begin maart: het virus waart al rond in de verpleeghuizen

Op donderdag 5 maart wil Ahmed Abdillahi langsgaan bij een oude vriend in verpleeghuis De Leeuwenhoek in Rotterdam-West. Zijn 61-jarige vriend kreeg al op vroege leeftijd alzheimer. Abdillahi bezoekt hem geregeld. Voor een praatje. Vaak neemt hij ook wat spullen mee, zoals shampoo en scheermesjes.

Die donderdag mag Abdillahi er niet in. Hij vraagt het afdelingshoofd waarom, is het vanwege het coronavirus? Zij wil de reden niet noemen. Later krijgt Abdillahi antwoord per e-mail. Er staat dat ‘bezoek niet ten goede was’ van zijn vriend. Een week na zijn voorgenomen bezoek ontvangt Abdillahi verdrietig bericht. Zijn vriend is overleden. De oorzaak hoort hij niet.

Exterieur van het Rotterdamse verpleeghuis De Leeuwenhoek. Bijna de helft van de bewoners van een afdeling voor dementerende ouderen is er de afgelopen drie weken overleden, vermoedelijk allemaal aan corona.Beeld ANP

Sinds vorige week denkt Abdillahi dat hij geveld is door het coronavirus. Het kan haast niet anders. NRC schrijft dat de helft van de bewoners van de dementieafdeling van De Leeuwenhoek, zo’n vijftien patiënten, overleden is aan Covid-19. Velen waren in maart al ziek.

De situatie in De Leeuwenhoek is zo ernstig dat de gezondheidsinspectie onderzoek doet. Maar ook andere verpleeghuizen worden in maart en april overvallen door Covid-19. Zeker 900 van de 2500 verpleeghuizen hebben te maken met minstens één besmetting, zei RIVM-directeur Jaap van Dissel vorige week. Vandaag komen nieuwe cijfers.

Verenso stelt eind maart twee registratiesystemen in. Hoe meer verpleeghuisbewoners getest worden, hoe verontrustender de aantallen. In het ene systeem zijn er op 20 maart 14 positieve patiënten, vijf dagen later 76 en op 6 april 183. Van 626 niet-geteste verpleeg­huisbewoners wordt vermoed dat ze besmet zijn. Het andere registratiesysteem meldt nog grotere aantallen: 908 positief geteste patiënten en 1071 verdenkingen.

Eind maart en begin april: de strijd om beschermingsmiddelen

Moedeloos ziet Conny Helder, bestuurder bij branchevereniging voor zorgorganisaties Actiz, een bericht van transportbedrijf DHL. De vrachtwagen met mondkapjes die al een paar dagen vaststaat bij een DHL-locatie net over de Duitse grens, komt definitief niet. De partij gaat naar een koper in Duitsland, ondanks de bestelling van Actiz.

Het is niet de eerste partij die Nederland misloopt. Ook bestellingen die leden van Actiz in China doen, komen niet. Helder heeft weinig hoop voor sommige lopende orders. Ze is getuige van allerlei cowboypraktijken.

Medewerkers bereiden mondkapjes voor in een naaiatelier van beddenfabrikant Auping. Verschillende Nederlandse bedrijven maken de komende weken mondneusmaskers tegen het coronavirus.Beeld ANP

In maart zoeken instellingen zelf nog naar beschermingsmiddelen, vanaf april zet het kabinet die koortsachtige zoektocht voort. Nederland lijkt af te stevenen op een rampscenario waarin de maximale ic-capaciteit wordt overschreden. Om de druk te verlichten moet voorkomen worden dat ziekenhuispersoneel ziek wordt. Andere zorgverleners krijgen hoogstnoodzakelijk materiaal, verder is de prioriteit zonneklaar: zo veel mogelijk naar de ziekenhuizen.

Tot frustratie van verpleeghuizen en huisartsen, die pas daarna aan de beurt zijn. Ze komen er voor hun gevoel moeilijk tussen bij de acute zorgregio’s, die de vraag inventariseren. Verenso en Actiz slaan alarm, als het aantal besmettingen blijft oplopen. Er móeten meer mondkapjes komen. Anders is de visitestop voor niets geweest.

Conny Helder heeft geregeld korzelige gesprekken met minister De Jonge. Ze ziet best dat hij er alles aan doet. Maar zij spreekt óók het personeel in Brabant dat de bodem van de dozen met mondkapjes in zicht heeft. En ze spreekt werknemers in huizen waar nog geen besmettingen zijn, die bang zijn om ziek te worden nu ze onbeschermd werken. “De angst houdt mensen in de greep.” Er moet één lijn komen, vindt ze: al het personeel in soortgelijke omstandigheden dezelfde bescherming.

13 april: een nieuw verdeelmodel

De berichtgeving over De Leeuwenhoek en andere overlijdensgevallen in verpleeghuizen doet de kritiek op het kabinet groeien. Vanuit de media, verpleeghuizen, de Tweede Kamer en van experts. Het beeld ontstaat dat de sterfte voorkomen had kunnen worden met meer beschermingsmiddelen.

Gelukkig voor het kabinet neemt de druk op de ic’s af. Ook blijkt uit onderzoek dat voor sommige zorgtaken mondmaskers met een minder hoog beschermingsniveau volstaan. En bedrijven in Nederland willen mondkapjes produceren.

Minister Martin van Rijn voor medische zorg bij aankomst op het ministerie van veiligheid en justitie voor een overleg van de Ministeriele Commissie Crisisbeheersing (MCCb) over het coronavirus.Beeld ANP

Zaterdag 11 april kan minister Martin van Rijn een nieuw verdeelmodel introduceren, dat maandag ingaat. Voortaan is niet meer de plek waar zorgpersoneel werkt leidend, maar de mate van blootstelling aan het virus. En die is net zo hoog in verpleeghuizen als in ziekenhuizen.

Conny Helder van Actiz is blij dat het verdeelmodel er eindelijk is, maar de tekorten zijn nog niet opgelost. Ze ziet bovendien het aantal besmettingen nog toenemen, ondanks dat maatregelen om afstand te nemen lijken aan te slaan. Van enige verlichting van het bezoekregime kan dan ook geen sprake zijn. In samenspraak met het ministerie probeert ze het contact op afstand voor de cliënten zo prettig mogelijk te maken. Via videoverbinding, of in ruime verpleeghuistuinen.

Blijft de vraag of minder ouderen waren overleden, als er meer beschermingsmiddelen waren geweest. Helder denkt van niet. “We hebben heel scherp aan de wind gezeild. Het was soms krap, maar we hebben altijd de richtlijnen van het RIVM kunnen volgen.” Naast het dragen van beschermingsmiddelen gaat het om hygiëne- en isolatieregels. “Al kunnen we dat pas definitief zeggen als we alle cijfers hebben beschouwd aan het einde van de epidemie.”

Lees ook:

Drie keer werd Nederland gewaarschuwd voor een pandemie, maar de regering koos voor  het isolement

De Nederlandse regering kreeg na de ebola-uitbraak in Afrika drie keer het dringende advies een aanpak te ontwikkelen waarin pandemieën internationaal kunnen worden bestreden. Maar ze koos voor het isolement.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden