Het zelfportret als oeuvre – schilder Philip Akkerman is zijn eigen muze.

Allicht had hij een model kunnen nemen, die dan wel permanent paraat moest wezen. Maar waarom zou hij dat doen? Schilder Philip Akkerman is immers al jarenlang zijn eigen model.

Al meer dan 25 jaar schildert hij louter zelfportretten. Meestal alleen zijn hoofd zelf, soms het gezicht naar rechts kijkend, vaker naar links. Soms met hoedje, soms zonder bakkebaarden. Net zoals hijzelf, werd de geportretteerde in de loop der jaren zichtbaar ouder. Maar daar gaat het hem niet om.

Akkerman is dus tevens zijn eigen muze. ,,Dat is iedere kunstenaar toch? Het komt allemaal uit je eigen hoofd. Toevallig schilder ik de buitenkant van het hoofd. Als ik me ga vervelen zal ik misschien ook een schouder of het hele fysiek schilderen. Maar het hoofd is voldoende.”

Dat hij beeldend kunstenaar wilde worden, wist hij op 12-jarige leeftijd al. Vaak fietste hij met zijn ouders naar het nabijgelegen museum Kröller-Müller, om daar ’die geweldige Van Gogh’ te zien. Zijn helden uit die tijd wisselden nogal eens van plaats en van belang: Rubens vond hij destijds ’stom’ en nu groots, Rembrandt vindt hij nu ’stom’. Maar Van Gogh was en bleef geweldig.

De eerste vijf jaren schilderde hij zijn zelfportretten in de klassieke driehoek schilder-spiegel-ezel. Daarna had hij de spiegel niet meer nodig. ,,Ik wist dat ik niet zozeer een zelfportret wilde schilderen, maar een mooi schilderij wilde maken. Het is dus niet: jezelf naschilderen. Heel soms gebruik ik nog wel eens de spiegel, om het geheugen even op te frissen, en dan alleen als getekende voorstudie voor het schilderij.”

Akkerman hanteert tal van kleurschakeringen, maar is daarmee niet uit op het vastleggen van temperamenten. ,,Ik ben geen bewuste expressionist zoals Munch, die zijn gevoelens schildert. De ene keer kunnen felle kleuren m’n leitmotiv zijn en als ik daar op een ander moment geen zin in heb, schilder ik een donkere serie. Goed of slecht bestaat niet in kunst. Er zijn geen normen, alleen technische normen.”

Hij bedacht een theorie om uit te leggen waarom een boeiend schilderij boeit. ,,Beschouw het oog als het verlengde van de huid. De huid kun je knijpen, kietelen of slaan, en zodra dat met de huid gebeurt, ben je je er bewust van dat je een huid hebt. Voor die tijd besef je niet eens dát je een huid hebt. Zo is het ook met het oog: dat registreert donker-lichtcontrast, warm-koudkleuren, zachte en scherpe, dekkende en transparante overgangen. Je kunt daar oneindig mee spelen om het oog van de toeschouwer te pakken en het als het ware in gijzeling te houden.”

,,Met het mysterie van het bestaan zijn we op een of andere manier allemaal bezig. Maar waar is dat zo pregnant aanwezig als in de eigen fysiek? Daar ben je namelijk zowel kijker als bekekene.”

Daarom heeft Akkerman ook geen landschappen of stillevens nodig. En paradoxaal genoeg: landschappen en stillevens zítten allemaal in zijn zelfportretten, met volledige takken zoniet ganse struwelen.

Ondanks de gevarieerdheid overheerst een zekere strengheid in zijn portretten. Akkerman: ,,Ja, of is het eenvoud?”

,,Rubens zei over de schilders uit de oudheid: ’Ik aanbid hun voetsporen, maar ik ben niet zo naïef te beweren dat ik hen zou kunnen volgen’. En dan zeg ik op mijn beurt over Rubens: Ik zou hem willen volgen, maar weet dat ik dat niet kan, niet hoef en niet wil.”

Aan corrigeren doet Akkerman niet. Het is allemaal zo simpel: ,,Het schilderij is voltooid als ik het paneel heb vol geschilderd. Een verbetering treedt op in het volgende zelfportret. Het meeste kies je niet, maar overkomt je.”

Teneinde dat te trefzeker te duiden reciteert de schilder Goethe: ,,’Ich singe wie der Vogel singt, der in den Zweigen wohnet. Das Lied das aus der Kehle dringt, ist Lohn der reichlich lohnet’.

Het lijkt wel alsof wij beslissingen nemen, maar eigenlijk gaan die buiten ons om. Het vogeltje weet niet waarom het (zo mooi) zingt. Z’n liedje is z’n eigen beloning, dat is voldoende.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden