Het zelfbedrog van populisten

’Het tijdperk van de linkse elite loopt ten einde’, kopte de Volkskrant recent een artikel van historicus Thomas von der Dunk. Dat lijkt steeds vaker de boodschap te zijn in de media: de ’oude garde’ is aan de verliezende hand in de strijd tegen opkomend rechts. Hetzelfde geluid hoor je de laatste weken in de Amerikaanse pers. Na een aantal verkiezingsoverwinningen van aanhangers van de Tea Party moet ook daar de linkse elite, een ’Establishment’, het ontgelden. De macht ebt weg van ’de elites’ en de ’heersende klasse’ naar ’het volk’, jubelde een conservatieve krant in New Hampshire.

Dit doet denken aan de revolutionaire stemming tijdens de jaren zestig, toen de elites ook het vuur aan de schenen werd gelegd: oude mannen met verouderde denkbeelden moesten het veld ruimen voor een nieuwe generatie. De aanhangers van de Tea Party gaan nog verder terug. Zij wensen navolgers te zijn van de Amerikaanse revolutie, toen Amerikanen zich verzetten tegen de arbitraire praktijken van de Britse koning. Daarom verkleden ze zich ook graag als George Washington en andere Amerikaanse patriotten. Dit duidt niet alleen op enig gevoel voor humor, maar ook op hun bewondering voor de Amerikaanse revolutie en hun wens erfgenamen van Washington en Jefferson te zijn. Maar dat zij in de lijn staan van de Amerikaanse revolutie kan worden betwijfeld.

Amerikanen kennen zichzelf slecht. Ze denken dat ze individualistisch zijn, maar dat valt tegen. Volgens onderzoek zijn Noord-Europeanen nog altijd individualistischer dan de Amerikanen. De Amerikaanse socioloog Claude Fischer heeft in een nieuw boek benadrukt dat de gemeenschap centraal staat in de Amerikaanse samenleving, niet het individu. Hoewel Amerikanen dus graag wijzen op de vrijheid voor individuen om zich te ontplooien, hebben ze weinig oog voor de nog krachtiger banden van hun gemeenschappen.

En het wordt erger. De Amerikaanse historicus Garry Wills merkte tien jaar geleden al op dat het diep gewortelde anti-overheidsdenken onder Amerikanen hen de ogen sluit voor hun grote afhankelijkheid van diezelfde overheid. Veel Amerikanen verfoeien de nieuwe plannen voor de gezondheidszorg, maar weten niet dat de overheid al voor de komst van Obama de helft van de zorgkosten betaalde. Ook zijn ze nauwelijks bekend met het feit dat bijna de helft van Amerikaanse huishoudens overheidssteun geniet, terwijl dit een generatie geleden nog maar een derde van de Amerikanen was.

Met zorg melden conservatieve kranten als de Wall Street Journal en de Chicago Tribune dat ongeveer 45 procent van Amerikaanse huishoudens geen federale inkomstenbelasting betaalt. De trend is onthutsend: steeds minder Amerikanen betalen belasting en steeds meer Amerikanen krijgen een uitkering. De kranten vrezen dat de meerderheid van de Amerikanen geen trek zal hebben in ’minder overheid’, zoals de Tea Party-gangers en andere conservatieven willen.

Al zijn de inkomensverschillen in de VS enorm, Amerikanen zijn dus een stuk ’socialistischer’ en Europeser dan ze zelf denken. Dit beseffen sommige conservatieven wel, maar de meeste van hen zijn zich daar weinig van bewust. Een van mijn goede vrienden is politiek actief en wenst een einde aan de overheidsgroei en aan de ’Obamacare’. Maar met zijn gezin betaalt hij maar 50 euro per maand voor gezondheidszorg, dankzij zijn overheidsbaan. Juist door de enorme overheidsuitgaven in de zorg zien veel Amerikanen niet hoe duur de zorg zou zijn als het werkelijk aan de vrije markt werd overgelaten.

Als populisme zich met succes verweert tegen bestaande elites, is dit vaak een teken dat er iets mis is met de politiek. Maar een van de valkuilen van populisten is hun vermogen tot zelfbedrog. Zij willen geloven in een land of een volk dat niet meer bestaat, indien het ooit bestaan heeft. Maar we zijn niet altijd wie we denken te zijn. Pas als we de waarheid onder ogen durven zien, kan begonnen worden met verantwoordelijke politiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden