Het zal Mugabe een zorg zijn

De Britse premier Brown mijdt de EU-Afrikatop dit weekeinde omdat dictator Mugabe van Zimbabwe erbij is. Waarom heeft de grote Zimbabwaanse gemeenschap in Engeland in Lissabon geen enkele invloed?

Sybilla Claus

Op een koude zaterdagmiddag in november staat een groepje demonstranten tussen de bomen voor de Zimbabwaanse ambassade in hartje Londen. Zwart en blank, asielzoekers, illegalen en werknemers.

De groep Zimbabwe Vigil houdt hier elke zaterdagmiddag een wake, al vijf jaar lang. Till freedom comes (tot er vrijheid is), staat op de rug van de actie-T-shirts. Als er meer aanloop is, spelen vrouwen op twee grote drums, terwijl een groep liederen in het Shona zingt en erbij danst om warm te blijven. Het begint te miezeren en tegen vieren wordt het donker. Er staan nu zo’n honderd mensen, voorbijgangers kunnen een petitie tekenen.

Chipo Chaya (32) verkoopt actie-T-shirts. „Zimbabwe verloedert. Daar zijn geen vrije media en mag je niet demonsteren. Daarom doen wij het hier voor hen”, zegt de asielzoekster.

Een dag later staan honderd Turken met rode vlaggen te zwaaien op het nabijgelegen Trafalgar Square. Veel impact lijken de acties niet te hebben, de Londenaren gaan onvermoeibaar door met hun kerstinkopen.

Aangezien Zimbabwe op instorten staat, rijst de vraag waarom er hier geen honderdduizend Zimbabwanen staan. En dan op een doordeweekse middag, wanneer het ambassadepersoneel wél aanwezig is...

Journaliste Sandra Nyaira zoekt het antwoord deels in de lange strijd die Zimbabwanen al hebben moeten leveren voor hun onafhankelijkheid in 1980. „Mensen hebben toen al zoveel offers gebracht, maar het heeft niets opgeleverd. Dus concentreren velen zich nu op hun eigen leven en carrière.”

De grootste groep Zimbabwanen in Groot-Brittannië bestaat uit ballingen met goede banen. Jarenlang stroopten Britse wervingsbureaus het land af op zoek naar medisch personeel, leerkrachten en ingenieurs. Door de crisis en het geweld in eigen land werd het voor hen steeds verleidelijker Zimbabwe vaarwel te zeggen. „Een enorme braindrain, dat is triest ja. Maar niet de fout van de leraar”, zegt onderwijzer Patrick Mbanga (31) op zijn school in East-Croydon, een groen stadje in de buurt van Londen.

De vriendelijke Mbanga heeft zijn klas elfjarigen flink onder de duim. „De eerste jaren werkte ik overdag, en studeerde ik ’s avonds om een aanvullende opleiding te volgen. Je moet jezelf zo bewijzen. Pas na vijf jaar krijg je een permanente verblijfsvergunning. Als je je werk kwijtraakt, moet je weer terug naar al die ellende.”

Met zijn verhaal van vooruitkomen in je werk en de rekeningen zien te betalen, bevestigt hij het verhaal van de hardwerkende migrant die geen tijd heeft voor politiek. „Ik blijf verre van politiek”, zegt Mbanga. „Want als er iets aan de situatie te doen zou zijn, was het al gebeurd.”

Voor de 20.000 asielzoekers en de nog grotere groep illegalen is het antwoord op de vraag waarom zij zich niet roeren duidelijk: zij zijn te veel met overleven bezig. Londen is voor hen te duur, dus wonen zij in steden als Leeds, Manchester, Birmingham of Luton. Maar het openbaar vervoer is ook prijzig. Een retourtje Manchester naar de wake in Londen is duurder dan de 56 euro die een asielzoeker per week krijgt.

„Bovendien veroordelen oud-premier Blair en premier Brown het beleid van Mugabe wel, maar sturen zij tegelijkertijd illegalen terug”, zegt journaliste Nyaira. „Als de angst regeert, geeft dat geen ruimte om veel lawaai te maken.” Vluchtelingenorganisaties als Refugee Legal Centre, die pleiten voor een tijdelijke verblijfsvergunning voor Zimbabwanen, krijgen nul op het rekest.

Angst leeft trouwens ook bij degenen mét een verblijfsvergunning, want bijna iedereen heeft nog familie thuis, en de tentakels van Mugabe’s gevreesde geheime dienst CIO zijn lang. De diaspora in Groot-Brittannië is ruim geïnfiltreerd met leden van regeringspartij Zanu-PF. Die wonen er al decennia, omdat kinderen van de elite altijd al in het buitenland gingen studeren. Op politieke bijeenkomsten verschijnen gegarandeerd ’spionnen’, die voor de dictator bijhouden hoe het de oppositie vergaat en indien mogelijk de boel in het honderd sturen. „Willen de CIO-mensen zich bekendmaken?”, vroeg een vrouw, die de spionage beu was, laatst op een vergadering.

Veel Zimbabwanen zijn teleurgesteld in de oppositie thuis. Het is immers al jaren duidelijk dat die Mugabe niet aankan, en geen alternatief biedt. De MDC van oppositieleider Tsvangirai is zelfs gesplitst in twee groepen. Internationale druk en bemiddeling helpen evenmin. „Ik heb nog nooit iemand doodgewenst, maar Mugabe wens ik wel dood”, zegt een vrouw op de wake, die haar baby in een doek op haar rug draagt. Afwachten tot Mugabe (83 jaar, al 27 jaar aan de macht) sterft, lijkt ook voor veel anderen de enige uitweg uit de crisis.

Tot die tijd is het dweilen met de kraan open. „Ik moet voor mijn moeder die diabetes heeft medicijnen opsturen. Als een bevriende stewardess plek heeft, kan ik ook zeep en tandpasta meegeven. Het is daar allemaal niet meer te krijgen, of onbetaalbaar door de hyperinflatie”, zegt Evelyn Isaacs (33) bij de wake. „Het is echt verontrustend. Hoe gewone mensen overleven die geen familie in het buitenland hebben, is mij een raadsel.”

Een kwart van de 12 miljoen Zimbabwanen is inmiddels naar het buitenland gevlucht. Onder hen talloze critici van het bewind en velen met een goede opleiding. Het zal Mugabe een zorg zijn. Van de kritiek is hij nu af, terwijl de diaspora door het sturen van geld, medicijnen en benzinebonnen bovendien het thuisfront in leven houdt - een taak waar de regering allang niet meer toe in staat is.

Er zijn behoorlijk wat onderlinge initiatieven in de Zimbabwaanse gemeenschap in Groot-Brittannië, variërend van café-avonden en theaterstukken tot politieke clubjes en humanitaire hulp als medici die boeken sturen of gratis college geven in Zimbabwe. Maar met name de politieke tak is verdeeld, en zwak, net als de oppositie thuis. In hoeverre dat komt door infiltratie van de Zanu-PF is onduidelijk.

Alois Tawanda Mbawara (26) voerde met vrienden van Free Zim Youth op originele wijze actie, toen vorig jaar Afrikaanse staatshoofden Londen aandeden. „We kwamen binnen door te doen alsof we studenten uit Ghana of Tanzania waren. Eenmaal binnen onderbraken we redevoeringen door aandacht te vragen voor Zimbabwe. We zijn zó teleurgesteld in de Afrikaanse Unie.”

Het stoort Mbawara dat Britse politici „wel over Zimbabwe praten, maar nooit mét Zimbabwanen”. Verder gaat hij zijn eigen weg, zelfs de jeugd heeft meerdere actiegroepen. De meeste jongeren staan trouwens gewoon apolitiek te dansen, zoals jeugd dat overal doet.

„Er zijn te veel groepen, we missen eenheid”, luidt de harde conclusie van Sandra Nyaira, die tot 2002 bij het onafhankelijke Zimbabwaanse dagblad Daily News werkte, maar na een aanvullende opleiding journalistiek in Groot-Brittannië besloot niet terug te keren. „Tegelijkertijd zijn wij de enigen die verandering kunnen bewerkstelligen. Het is aan ons. Maar de tegenkrachten zijn groot. Vergeet niet dat Mugabe een industrie is, waar mensen van leven.”

De Zimbabwe Vigil stuurt komend weekeinde 30 mensen naar de Afrika-EU-top in Lissabon om te protesteren. Ook Alois Mbawara zal erbij zijn, op uitnodiging van de Jeugd Top die van tevoren plaatsvindt. „Wij moeten de oude mannen verwelkomen”, zegt hij schamper.

Op de wake in Londen staat Felix Makaose (33) uit Harare deze zaterdag wat afzijdig. Na acht jaar leven als illegaal heeft hij zojuist asiel aangevraagd. „Steeds een jaar bij andere vrienden logeren, het is wel eens genant. Soms geven ze me geld om met de trein hierheen te komen. Als illegaal ben je altijd bang om opgepakt te worden, en heb je niets om naar uit te kijken. Zo wil ik eigenlijk niet leven. Maar in Zimbabwe is het ook niks. Hier ben ik tenminste veilig.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden