Het woud van vinkjes en labels

voedsel | In de jungle van voedselkeurmerken is een schifting naar kwaliteit aangebracht. Uit een lijst met elf 'topkeurmerken' moet de consument makkelijker een echt duurzaam product kunnen kiezen.

In het land van duizend meningen is iedereen het over sommige dingen niettemin eens. Over de voorwaarden waaraan ons eten moet voldoen, bijvoorbeeld. Het minimum is wel dat we niet ziek worden van wat we in onze mond stoppen. Daarom zijn er voor slachterijen hygiëneregels die ervoor moeten zorgen dat vlees niet besmet raakt. Verder gunnen we dieren, voordat ze op ons bord belanden, een zekere mate van welzijn - ook dat is in de wet vastgelegd, en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit ziet toe op de naleving. Maar in het land van duizend meningen gaat de wet sommige burgers en belangenorganisaties niet ver genoeg. Zij willen méér: dat de melk die zij drinken, komt van een koe die haar hoorns nog op het hoofd heeft, of dat het eitje komt van een kip wiens snavelpuntje niet is weggebrand. Om consumenten duidelijk te maken dat het product aan zulke extra voorwaarden voldoet, zijn er keurmerken, logo's en merktekens in het leven geroepen. Het oudste (Demeter, dat een biologisch-dynamische herkomst garandeert) dateert van 1928.

Onoverzichtelijk

Nu, bijna negentig jaar later, bestaan er vele tientallen logo's, keuren en vinkjes. Daarbij geldt dat één keurmerk op verschillende producten van toepassing kan zijn, en ook dat één product meerdere keurmerken kan dragen. Bijvoorbeeld: het Beter Leven-keurmerk (van de Dierenbescherming) heeft betrekking op dierenwelzijn. Het is te vinden op vlees, eieren en zuivel. Maar eieren kunnen óók het EKO-keurmerk hebben, of het Europees biologisch keurmerk, of alles tegelijk. Het Beter Leven- keurmerk is er in gradaties, van één, twee of drie sterren. Wat je noemt: onoverzichtelijk.

Dat vonden ook de Kamerleden Koser Kaya (D66) en De Liefde (VVD). Afgelopen februari riepen zij staatssecretaris Van Dam van economische zaken in een motie op om fors te snoeien in wat zij noemden 'een onoverzichtelijk woud van voedselkeurmerken'. "Je ziet door de bomen, vinkjes, sterren, blaadjes en stoplichten het bos niet meer", zei De Liefde tegen vakblad Boerderij. Er zijn, legde hij uit, keurmerken voor dierenwelzijn, natuur en milieu, herkomst en kwaliteit, eerlijke handel en gezondheid. "Dat moet anders en dat moet beter. Wij roepen producenten, consumenten en winkels op snel te komen met een helder kader voor keurmerken, om vervolgens drastisch te snoeien in het aantal."

De meerderheid van de Kamer steunde dat en Van Dam moest aan de slag. Hij kwam uit bij Milieu Centraal, een voorlichtingsorganisatie over energie en milieu. Die hield zich al een tijdje met de keurmerkenkwestie bezig, en kreeg nu de opdracht om voor Van Dam een rapport te maken dat onder de keurmerken het kaf van het koren scheidt.

Hoeveel logo's, vinkjes en merkjes er zijn? "In totaal zo'n 200, en voor voedingsmiddelen 89", weet Ingrid Aaldijk van Milieu Centraal. Maar, zegt ze: niet elke sticker of stempel op een verpakking betekent ook iets. Zo zegt het stempel 'Blije Kip Eieren' (te koop bij Albert Heijn, Jumbo, Coop en Plus) niets over wat de productie van deze eieren betekent voor dierenwelzijn (waarnaar de naam wel verwijst), milieu of eerlijke handel. Daarvoor zitten op het doosje van deze eieren weer ándere logo's: het EKO-keurmerk en het Beter Leven-keurmerk.

Top-11

Hoe weet je als consument nou welk keurmerk iets voorstelt en welk logo, stempel of vinkje niet? Daarop geeft het rapport dat Milieu Centraal voor de staatssecretaris maakte (en dat hij vandaag aan de Tweede Kamer stuurt) antwoord. Van de 89 voedselkeurmerken is een top-11 samengesteld. Deze elf, zegt Ingrid Aaldijk, hebben de strengste duurzaamheidseisen. Die eisen zijn bovendien voor consumenten duidelijk en gemakkelijk te vinden, en het keurmerk laat onafhankelijk controleren of producten inderdaad aan de eisen voldoen. Of een keurmerk een groot of juist een heel klein deel van de markt beslaat, speelde geen rol, verzekert Aaldijk.

De producenten mochten zelf meedenken over de criteria voor een 'topkeurmerk' - dat had de motie van Koser Kaya en De Liefde al bepaald. Maar er werd ook meegedacht door wetenschappers en onafhankelijke instanties zoals het Voedingscentrum en de Consumentenbond. Aaldijk: "Soms is het lastig om keurmerken te vergelijken, omdat ze verschillende dingen beloven: een maximum aantal kippen per vierkante meter stal, of de belofte dat koeien buiten grazen. Wat moet dan zwaarder wegen? Het blijft mensenwerk, een kwalitatieve beoordeling. Een keurmerk kan zichzelf heel ambitieus vinden en ook echt méér doen dan de wet eist, maar als 70 procent van die sector dat al doet, is het niet zo ambitieus."

De elf 'topkeurmerken' zullen apart worden vermeld in de nieuwe online keurmerkenwijzer van Milieu Centraal, die vandaag verschijnt. Dat moet de bekendheid van deze keurmerken verder vergroten. Over twee jaar volgt een nieuwe toetsing. De hoop is, zegt Ingrid Aaldijk, dat keurmerken die buiten de top-11 zijn gevallen zich zullen verbeteren, of zich misschien zullen aansluiten bij een van de topkeurmerken. "Wij hopen dat deze ordening zal zorgen voor een race to the top, dat keurmerken hun duurzaamheidseisen verder aanscherpen. En uiteindelijk: dat er geen keurmerken meer nodig zullen zijn."

De keurmerken top-11

1.ASC kweekvis

2.Beter Leven-keurmerk (2 en 3 sterren) vlees, eieren en zuivel

3.Demeter producten van biologisch-dynamische landbouw

4.EKO voor biologische producten, oa brood, bier en wijn

5.Europees keurmerk voor biologische landbouw

6. Fairtrade voor eerlijke handel in o.a. bananen en cacao

7.Milieukeur diverse duurzame producten, o.a. eieren

8. MSC wilde vis

9.Rainforest Alliance bananen, tropische vruchten, cacao, koffie en thee

10. RSPO Certified Sustainable Palm Oil palmolie, gebruikt in o.a. margarine, ijs, chocolade en kant-en-klaarmaaltijden

11.UTZ koffie, thee en chocola

Reinigende werking

Het besef dat 89 verschillende keurmerken wel erg veel is, leeft ook in de Nederlandse voedingssector, zegt voorzitter Aalt Dijkhuizen van de Alliantie Verduurzaming Voedsel. Dit samenwerkingsverband van boeren, fabrikanten en verkopers (gestart in 2013) streeft ernaar de minimumeisen voor de voedselproductie verder te verhogen voor het welzijn van mens, dier en milieu. "Het aanbrengen van orde juichen wij toe." Of er nu ook merkjes en vinkjes zullen verdwijnen?

Dijkhuizen: "Wij zullen de uitkomsten van het rapport kenbaar maken aan onze leden. Wat die vervolgens doen is aan hen. Maar ik verwacht dat het een reinigende werking zal hebben. Eigenaren van een keurmerk zullen zich afvragen: doen we inderdaad wat we beloven? Ik sluit niet uit dat sommige keurmerken samen zullen gaan."

Handige tool voor inkopers

"Ik verwacht dat de ordening consumenten, bedrijven én keurmerkeigenaren in beweging zet", laat staatssecretaris Van Dam weten in reactie op de 'topkeurmerken'. "De consument kan nu eenvoudig informatie vinden over zijn of haar favoriete keurmerken en zien hoe ambitieus, transparant en betrouwbaar deze zijn.

"Bedrijven kunnen de informatie van de Keurmerkenwijzer gebruiken voor de keuzes die zij maken als producent, inkoper of verkoper van voedsel. En ik verwacht dat zwakke keurmerken na verloop van tijd zullen verdwijnen of samengaan.

"Ik heb Milieu Centraal gevraagd om de ordening en de Keurmerkenwijzer breed onder de aandacht te brengen. Hoe meer consumenten en bedrijven gebruikmaken van de uitkomsten van de ordening, hoe groter het effect zal zijn op de keurmerken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden