'Het woord is mij niet vreemd'

Haar interviewprogramma 'Het Vermoeden' jubileert, en er verschijnt een gelijknamig tijdschrift. Annemiek Schrijvers werk is een studie naar begrippen als nabijheid en compassie.

Ze kent de Bijbel uit het hoofd en moet zich bedwingen om op een feestje niet luchtig over de dood te beginnen. "Mijn hele leven is levensbeschouwing", zegt Annemiek Schrijver.

Precies tien jaar presenteert zij voor de Ikon het zondagse interviewprogramma 'Het Vermoeden', waarvan het jubileum zaterdag gevierd wordt in De Nieuwe Liefde in Amsterdam. Samen met NCRV-collega Jacobine Geel is ze het gezicht van het nieuwe gelijknamige tijdschrift dat vandaag verschijnt, een samenwerking tussen de fuserende omroepen Ikon en NCRV. Haar werk is een langdurige studie naar begrippen als nabijheid en compassie.

"Toch had ik zelf nooit kunnen bedenken dat ik op televisie iets met godsdienst zou doen. Ondanks mijn wil is dat gebeurd." Ze noemt het opmerkelijk dat ze zich na haar vrijgemaakt gereformeerde jeugd zo hartstochtelijk is gaan bezighouden met de wereldgodsdiensten. Soms neemt je gevoel een besluit voordat je verstand het goed en wel weet.

Dat heeft ze laatst weer ervaren, toen ze ondanks de crisis zomaar een huis kocht. Een vissershuisje met een bedstee, waarin ze nu twee nachten heeft geslapen. "Ik durf niet dus ik doe het, dat is mijn nieuwe motto."

Amsterdam verlaten vergelijkt ze op haar website met de tocht van Abraham - "een beetje flirten met de Bijbel is dat" - en ze stelt zich voor hoe de aartsvader ook afscheid nam van zijn favoriete plekken voordat hij zich naar het beloofde land liet leiden. Schrijver had al een paradijs, waarover ze eerder een column schreef: een volkstuin met twee prachtige bomen, net als in die tuin van Adam en Eva. Maar ze vond het tijd voor verandering.

Bij het dozen uitpakken, stuitte ze onverwacht op haar conservatoriumdiploma. "Ik had een 9", roept ze uit, vol ontzag om die prestatie. Even later is ze even hartelijk onder de indruk van haar eigen onvermogen, bij het rekenen bijvoorbeeld. In die volkstuin deed ze kassawerk als vrijwilliger - tomatenstokken afrekenen - en snapte er niets van. "Het deed helemaal pijn hierboven!" In haar volkstuinhuisje schreef ze in een zomer de roman 'Rachab' (2007), waarin een orthodox-christelijke vrouw de grenzen van heiligheid en hoerigheid aftast.

Haar jeugd was haast orthodox-Joods, zegt ze, om de striktheid uit te drukken. Je zou kunnen vermoeden dat muziek in die kringen als losbandig werd gezien, maar haar ouders maakten geen bezwaar tegen haar studie piano. "Het scheelde dat mijn grootmoeder al conservatorium had gedaan. Theologie was een groter taboe. Er was geen denken aan dat een meisje theologie ging studeren, en nog altijd niet. Dat is voorbehouden aan mannen die de preekstoel opgaan."

Via de klassieke muziekzender Hilversum 4 kwam ze bij de omroepen terecht. "Iemand heeft toen bedacht: moet Annemiek niet eens op televisie over het leven gaan praten? Misschien omdat ik in de kantine altijd over de C in NCRV begon te zeuren. Ik gaf me over, zoals bij een sprong van de hoge duikplank."

'Het Vermoeden' kwam als alternatief voor de kerkdienst, en moest een bredere doelgroep aanspreken. Had het programma aanvankelijk meer liturgische elementen, tegenwoordig staan de gast en zijn heilige tekst centraal. "Eerst hadden we vooral protestants-christelijke gasten, wat ik eerlijk gezegd niet zo leuk vond. Het programma is steeds meer naar verschillende vormen van religie gaan kijken, zeer naar mijn zin. Ik heb er zelf ook van geleerd, bijvoorbeeld dat compassie het grote verband is tussen alle religies."

Hoe verhoudt die brede blik zich tot de taak van de Ikon en de relatie tot de PKN? "Ik kom graag onder mensen van de achterban, en hoor dan vaak: leuke programma's maar mag het ook wat wilder? Kerklieden zijn, ook door zelfstudie, veel multi-religieuzer dan de omroepen of de kerk denken. Ik bestudeer het boeddhisme. Niemand legt mij een strobreed in de weg, terwijl het weinig te maken lijkt te hebben met God in de Hemel en Jezus die voor onze zonden is gestorven. Kerkgangers vertellen dat ze me begrijpen."

Ze citeert de theoloog Karl Rahner: de toekomst van het christendom zal mystiek zijn, of zal niet zijn. "Je kunt je afvragen wat met de vorm gebeurt, met de kerk. Ik denk dat die drastisch zal veranderen. Maar ik denk ook dat de mens ongeneeslijk religieus is."

Toen ze zichzelf voor het eerst op televisie zag, viel dat tegen. "In mijn hoofd was ik leuker, ook qua uiterlijk. Op datzelfde moment besloot ik: daar zet ik me overheen, en anders moet ik stoppen. Sindsdien zie ik mezelf niet als mezelf. Ik zie een vrouw waarvan ik kan denken: wat een raar bloesje of wat een leuke vraag. In die zin speel ik een rol, en dat is wel zo gezond: dan val ik niet zo hard als ze me op een dag niet meer willen."

Als het iemand anders is op het scherm, heeft televisie dan nog iets met ijdelheid van doen? "Het maakt natuurlijk verschil of je een luisterend oor bent in Schubberkutterveen op drie hoog achter, of op televisie. Ik vind het gênant maar ik ben ambitieuzer dan ik graag toegeef."

Vakmanschap omschrijft ze als de combinatie van techniek beheersen, en loslaten. Ze vertrouwt haar intuïtie en zou het liefst helemaal onvoorbereid interviewen.

"Dat je maar wat doet, en dat het toch werkt. In die houding zit ook slordigheid, en luiheid. Bekenden zeggen: als Annemiek iets niet komt aanwaaien, laat ze het vallen."

In gesprek met vrouwen ervaart ze snel iets zusterlijks. "Het gevoel dat we vroeger op de kinderen moesten passen als de mannen naar het front waren." Hoewel ze ook gemakkelijk one of the boys is, is haar ervaring dat mannen haar agressiever bejegenen. "Misschien neem ik te veel ruimte in. Mannen in functie vinden het bovendien moeilijker om hun masker te laten vallen. Een man ziet zijn aarzeling liever uit de opname geknipt, terwijl die juist zo mooi kan zijn."

Ze houdt ervan als interviewer en geïnterviewde samen het antwoord zoeken. En zo'n antwoord, bijvoorbeeld op de vraag wie God is, mag elke keer anders zijn. "Het inzicht van vandaag is de gevangenis van morgen." Schrijvers hoofd lijkt een spreukenarchief. "Het woord is mij niet vreemd. Mijn opvoeding was erg Bijbelvast. Teksten rammen, daar hou je wel een tik van over. Ik hoor ook vaak aan de taal van mensen dat ze gereformeerd zijn."

In haar interviews krijgen grote woorden de ruimte: vrede, rechtvaardigheid, mededogen, compassie. Zijn het niet ook verhullende woorden, die een zalvende laag over de dingen leggen? "Verhullend, misschien, maar heb jij betere woorden voor dezelfde begrippen? In dit soort gesprekken kun je haast niet zonder abstracties. Het is ook een smaakkwestie: veel mensen gebruiken het woord verbinding, maar dat zegt mij niks. Ik heb meer met nabijheid.

"Wel kan het een handicap zijn als iemand te dicht bij mijn taalveld komt. Onze eerste gast in het nieuwe seizoen is prinses Irene, ik heb haar ter kennismaking ontmoet. Ze hoefde maar met haar ogen te knipperen of ik begreep wat ze bedoelde. En toen ik laatst Huub Oosterhuis op de radio interviewde, begrepen mijn radiocollega's er niets van. Daar schrok ik wel van. Daarom is het goed als ik soms een politicus interview, iemand uit een wereld die ik niet snap."

Als ze haar gasten vraagt 'hoe het met ons gaat', krijgt ze vaak bezorgde antwoorden. Niet alleen in 'Het Vermoeden' maar ook in 'Nachtzoen', de korte dagsluiting waarin een bekende of onbekende Nederlander de kijker naar bed brengt. Catherine Keyl vindt dat er zo weinig warmte is. Jacobine Geel spreekt van verwarrende tijden. Ruth Peetoom ziet vervreemding en polarisatie.

Schrijver vindt eenzaamheid een groot probleem. "Een miljoen mensen wordt nooit aangeraakt of spreekt overdag niemand. Dat is zo'n taboe, het is zo onsexy om te zeggen: ik ben eenzaam. Omdat ik als programmamaker een taak heb, zeg ik wel eens dat ik soms ook eenzaam ben. Jij? Een vrouw als jij, zeggen ze dan?" In een column maakte ze van eenzaamheid een vriendje met wie je op de bank kunt zitten. Toch samen.

Televisie noemde ze eens een medium voor eenzame mensen. "Het is niet veel anders dan een iPhone: in de trein zit iedereen in zijn eigen apparaatje gedoken, en je buurman moet zijn bek houden. Je kunt haast leegbloeden naast iemand. Nou, is dat eenzaam of niet."

Toch is ze ook weer niet zo somber. "Ik geloof dat die kou een flinterdun maskertje is. We zitten allemaal te wachten op warmte en aandacht, en geven die elkaar ook. Je moet natuurlijk zelf de mogelijkheid creëren, door mensen aan te kijken. De basis van compassie is dat je ziet dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten. Op weg naar de dood. En dat we allemaal naar hetzelfde verlangen: gelukkig zijn."

Over eenzaamheid, en over liefde en pijn, zou ze de koningin zo graag interviewen. Laatst had Schrijver een 'heftige' droom over Beatrix. "Ik vroeg haar: 'Mag ik u in Het Vermoeden interviewen?' En zij antwoordde: 'Niets liever dan dat.' Gek hè? Als ik dat nou veel rondstrooi, hoort ze het misschien en denkt: ah, die arme Annemiek."

Het tv-programma 'Het Vermoeden' van de Ikon is vrijwel iedere zondag op tv te zien, om 11.30 uur op Ned. 2. (www.hetvermoeden.tv). Het eerste nummer van het nieuwe tijdschrift Het Vermoeden zit zaterdag bij deze krant.

Annemiek Schrijver geeft in haar interviews grote woorden de ruimte: vrede, rechtvaardigheid, mededogen, compassie. 'Verhullend? Misschien.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden