'Het woord biedt mij meer dan het beeld'

Ronald Giphart (1965) wilde met 'Harem' nu eens een roman schrijven met uitsluitend aangename personages. Tegelijkertijd is het een milde sneer naar de dominantie van beeld.

Er moest eigenlijk 'debuutroman' op komen te staan, op het omslag van 'Harem'. Maar dat grapje vond zijn uitgever net even te ver gaan. Toch ademt de jongste Giphart (zelf al weer bijna 50) wel de frisheid van een debuut. In het boek is Liam (20) de verteller. Als zoon van een wereldberoemde fotograaf sluit hij zich op in een oude melkerij in Zweden om, jawel, aan zijn debuutroman te werken. Het gekozen perspectief levert een vrolijke reeks gebeurtenissen op, die de lezer en passant dwingt om stil te staan bij in het slop geraakte thema's als de vrije liefde en de kracht van het geschreven woord - ten opzichte van het beeld. 'Harem' vertegenwoordigt zo precies waar Ronald Giphart al heel lang voor staat, namelijk voor het belang van literatuur in het algemeen en een zekere toegankelijkheid in het bijzonder. De auteur van populaire romans als 'Phileine zegt sorry', 'Ik ook van jou' en 'Ik omhels je met duizend armen' is op het oog een stabiele, redelijk onveranderlijke schrijver. Of bedriegt de schijn? Over zijn vorige boek, 'De wake', schreef deze krant onder meer dat Giphart 'het beste uit zijn vorige werk' nu laat samengaan met 'een nieuw, ernstiger soort schrijverschap'.

Herkent u zich in dat 'nieuwe, ernstiger soort schrijverschap'?

"Het laat me echt koud als mijn schrijverschap, zoals achterop mijn eigen boek, even in een paar woorden wordt samengevat. Ik herlees mijn eigen werk nooit, dus ik zou zo niet kunnen zeggen dat ik nu een 'ernstiger soort schrijverschap' bedrijf, of zoiets. Lezen, daar moet je echt even werk voor doen, je kunt over literatuur niet zo snel oordelen als over een schilderij. Of over een foto. Maar 'De wake' werd inderdaad goed besproken en ik wilde ook graag op die voet verder. Een lekkere familiegeschiedenis met veel personages en perspectieven, dat moest het worden. Anders dus dan mijn roman 'IJsland', die eigenlijk meer ernst nodig had. Misschien dat het boek daardoor wat minder aansloeg bij mijn publiek. Doordat de tragiek wat meer op de voorgrond ligt. Het is toch een vrij zwaar boek."

"Maar goed, dat schrijverschap: Nee, ik bouw niet 'bewust aan een oeuvre', of zo. Schrijven is een traag, zich langzaam uitdijend proces. Ik ben er absoluut niet mee bezig wat voor soort schrijver ik aan het worden ben. Lukt het me om op mijn acht-negenenveertigste nog een debuutroman te schrijven? Dáár was ik mee bezig."

En?

"Nou, het was wel een worsteling. Het verhaal is ontstaan in Noord-Normandië, waar ik in het huisje van mijn schoonouders zat te lezen in een boek over harems. Non-fictie was het. Harems!, dacht ik. Daar hoor je nooit meer iets over, daar zit een roman in. Vervolgens heb ik enorm zitten zoeken naar de juiste toon en naar een origineel perspectief. Wat werkt wel, wat werkt er niet? Om daar achter te komen heb je vaak andere mensen nodig, meelezers, die je ergens op wijzen. Op dingen die je zelf niet direct ziet. Dat is een vrij lange weg. Hard werken. Ik heb vooral het begin verschillende keren moeten herschrijven. Nee, dat deed ik niet in Normandië. Ik schreef het boek in een boshutje in Garderen. Dat hielp wel om mij in die Liam, de verteller in het boek, te verplaatsen. Die zit immers in net zo'n huisje, maar dan in Zweden."

Waarom laat u het verhaal zich afspelen in Zweden?

"Om de kracht van de verbeelding aan te spreken. Het is voor de meeste mensen toch een land dat ver van ons af staat. Ik ben ook gek op dat land. Ik zeg weleens: Zweden is een beter Nederland. Het is er socialer, het land lijkt niet zo bevangen door de hysterie van de tijd, het onderwijs, de gezondheidszorg; het is er allemaal net even doordachter en prettiger dan in Nederland. Behalve met alcohol, dat is wel een probleem voor de Zweden, daar gaan ze raar mee om. Maar al met al is het een fantastisch land. Ik maal niet meer om buitenlandse vertalingen, maar om in het Zweeds vertaald te worden, ja, daar zou ik wel iets voor overhebben."

Zweden zijn ook wat losser als het gaat om vrije seks, toch?

"Ik ben zelf helemaal niet van de polyamorie, maar ik denk dat er hier een enorme verpreutsing heeft plaatsgevonden. Alsof het niet mogelijk is om, naast je geliefde, ook van iemand anders te houden. Het denken daarover - en ook over seks - is de laatste decennia echt veranderd in Nederland. We zijn ontzettend braaf geworden. Kijk, 'Harem' is geen pleidooi voor de vrije liefde, maar ik wil met het verhaal wel laten zien dat het kan gebeuren. Uiteindelijk is het een boek geworden over de liefde. Uiteindelijk draait het om de liefde. Ze vragen mij de laatste tijd of ik zelf niet de behoefte heb aan een harem, maar met mijn vrouw Mascha héb ik een harem!"

Vrouw, kinderen, bijna 50. Loopt de ontwikkeling van uw schrijverschap parallel met de fases in uw leven?

"Toen ik 24 was, was ik geobsedeerd door schrijven, door fictie.Totaal geobsedeerd. Door wat je meemaakt gedurende je leven, verandert dat. Onze jongste zoon werd direct na zijn geboorte opgenomen op de kinder-intensivecare, met een tumor in zijn buik. Die bleek later gelukkig goedaardig te zijn, maar de doodsangsten die je dan uitstaat, natuurlijk heeft dat invloed op alles wat je doet. Ineens bestaat je wereld dan uit non-fictie. Tot het schrijven aan toe. In diezelfde periode verving ik mijn vriend Martin Bril in de Volkskrant - Martin was ernstig ziek - en schreef columns over die toestand met mijn zoontje in het ziekenhuis. Dat is goed geweest, om dat op een non-fictiemanier van me af te schrijven. Maar ik miste wel de fictie. De geschiedenis van mijn zoon moest voor mijn gevoel ook in de fictie worden verteld. Dat is de roman 'IJsland' geworden."

"Ik wilde in 'Harem' alleen maar aardige personages opvoeren. Tenminste, ik geloof niet dat er één karakter in voorkomt waar je een hekel aan kunt krijgen. Misschien heeft dat inderdaad wel te maken met de fase in mijn leven waarin ik nu zit. Als je jong bent, sta je niet altijd achter iedereen waarmee je omgaat, nu ben ik op een leeftijd dat ik mij uitsluitend omgeven heb met aardige mensen."

Aan het eind van het boek gaat Liam met zijn vader in discussie over de vraag welke kunstvorm we hoger moeten inschatten: fotografie of literatuur. Wat zijn uw gedachten daarover? Woord of beeld?

"Woord! Het woord biedt mij meer dan het beeld."

Meent u dat echt? U schrijft juist heel filmisch.

"Ik probeer in mijn boeken het beeld te thematiseren. Dat doe ik door beeld- en filmelementen in mijn romans te stoppen. Door het beeld erin te betrekken probeer ik te vermaken, te ontroeren. Maar het woord staat onder druk, het wordt bedreigd in deze snelle tijd. Daarom heb ik taal en fotografie in dit boek ook tegenover elkaar gezet en het woord laten winnen. Wat wij weten van deze wereld komt vooral tot ons via het beeld. Kijk maar in de kranten, kijk maar naar de televisie, kijk maar op je telefoon, kijk maar op je iPad: het beeld komt als eerste bij je binnen. Maar sinds hoe lang is dat? Sinds heel kort. De mens, als soort, heeft generaties lang over de savannes gezworven met maar één middel om te communiceren: het woord. Niet meteen, natuurlijk, het begon met klanknabootsing en dat werden woorden. Maar toen kwam het allerbelangrijkste: aan het eind van de dag kwamen, daar op die savanne, alle mensen bij elkaar en kwamen de verhalen. De verbeelding, de ritmes. Daar was de literatuur! Zo lang zit dat er dus al in bij ons. Als jij of ik een beeld zien, dan moeten we daar aan wennen, dan moet er een knop om. Heb jij een foto van je kinderen? Hier, kijk er eens naar. Het duurt even voordat je hersenen door hebben wat je ziet, voordat je die beelden een betekenis kunt geven. Woorden zitten al generaties lang helemaal in onze genen. Daarom is ook bijna nooit iemand tevreden over de verfilming van een boek. Omdat een lezer zich allang een eigen voorstelling van dat boek heeft gemaakt. Als lezer ben je medeschrijver van een boek."

U bent sowieso altijd enthousiast over lezen en schrijven. U bundelde verschillende bloemlezingen met 'het mooiste en beste' uit de Nederlandse literatuur. Waarom bent u zo'n pleitbezorger van de letteren?

"Er moeten ook schrijvers zijn die terugvechten. Wij hebben, na IJsland, de beste leescultuur ter wereld! En Canadees onderzoek wijst uit dat lezen ons empathischer, socialer, progressiever maakt. Lezen is proefdraaien op de werkelijkheid. Natuurlijk, er zijn ook mensen die zeggen: Nou, dan verdwijnt het boek toch? So what? Maar wij dromen in taal. Wij zijn en blijven wezens van het woord. Ik heb de helende en troostende kracht leren ontdekken van de literatuur; het zou toch zonde zijn als dat een ander wordt onthouden."

Harem. Ronald Giphart. Uitgeverij Podium, Amsterdam. 382 bladzijdes. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden